3 Σεπτεμβρίου 1974: Όταν το ΠΑΣΟΚ έκανε την εμφάνισή του

Η ίδρυση του Πανελλήνιου Σοσιαλιστικού Κινήματος και η απαρχή… μιας νέας εποχής στην ελληνική πολιτική

Στις 3 Σεπτεμβρίου 1974, λίγες εβδομάδες μετά την πτώση της δικτατορίας και ενώ η τραγωδία της Κύπρου εξακολουθούσε να βαραίνει τη χώρα, ο Ανδρέας Παπανδρέου ανακοίνωνε την ίδρυση ενός νέου πολιτικού φορέα: τουΠανελλήνιου Σοσιαλιστικού Κινήματος.

Την επόμενη ημέρα, «ΤΟ ΒΗΜΑ» της 4ης Σεπτεμβρίου 1974 κυκλοφορεί με τίτλο: «Σοσιαλιστική πολιτική κίνηση εξήγγειλε χθες ο κ. Παπανδρέου» και συνόψιζε ήδη από τις πρώτες γραμμές τους τέσσερις άξονες πάνω στους οποίους θα οικοδομούνταν το νέο Κίνημα:

«Την ίδρυση Πανελλήνιου Σοσιαλιστικού Κινήματος, με βασικό σκοπό την ενεργητική συμμετοχή του λαού στη διαμόρφωση του μέλλοντος της χώρας και κύριους στόχους την εθνική ανεξαρτησία, τη λαϊκή κυριαρχία, την κοινωνική απελευθέρωση και τη δημοκρατία σ’ όλες τις φάσεις της δημόσιας ζωής, εξήγγειλε χθες ο κ. Ανδρέας Παπανδρέου.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΗ

Ηράκλειο: Αλλοδαπός απειλεί παιδιά που έκαναν ποδήλατο στην πλατεία Ελευθερίας – Δείτε το βίντεο

»Το Πανελλήνιο Σοσιαλιστικό Κίνημα, είπε ο κ. Παπανδρέου, θα διαρθρωθεί οργανωτικά με βάση γνήσιες δημοκρατικές διαδικασίες. Προσωρινή Κεντρική Επιτροπή θα προχωρήσει αμέσως στη συγκρότηση Πανελλαδικού Συνεδρίου, στο οποίο θα πάρουν μέρος μόνο δημοκρατικά εκλεγμένοι αντιπρόσωποι».

Η ανακοίνωση έγινε το μεσημέρι της 3ης Σεπτεμβρίου, σε συνέντευξη Τύπου προς Έλληνες και ξένους δημοσιογράφους, στο ξενοδοχείο King Palace.

«ΤΟ ΒΗΜΑ» έγραφε:

«Τη συνέντευξη Τύπου του κ. Παπανδρέου παρακολούθησαν πρώην βουλευτές, άλλες προσωπικότητες κατά πλείστον κόσμου, ιδίως νέων, που είχαν συγκεντρωθεί την αίθουσα, τους διαδρόμους και το χώρο μπροστά στο ξενοδοχείο. Η συνέντευξη μεταδόθηκε από μαγνητόφωνο.

»Ύστερα από σύντομη εισήγηση του διευθυντή του Γραφείου Τύπου του Πανελλήνιου Σοσιαλιστικού Κινήματος κ. Κώστα Νικολάου, ο οποίος είπε ότι το νέο κίνημα είναι συλλογική προσπάθεια και όχι προσωποπαγές κόμμα, ο κ. Ανδρέας Παπανδρέου διάβασε τη διακήρυξη των βασικών αρχών και στόχων του Π.Σ.Κ. και απάντησε σε ερωτήσεις των δημοσιογράφων».

Η ιδρυτική διακήρυξη τοποθετούσε το νέο Κίνημα μέσα στη συγκεκριμένη ιστορική στιγμή: την πτώση της επταετούς δικτατορίας, τις ανοικτές πληγές του Πολυτεχνείου και κυρίως την κυπριακή τραγωδία.

«Η τραγωδία της Κύπρου, καθώς και οι κίνδυνοι που έχουν προκύψει για το Έθνος, […] κυριαρχούν στη σκέψη κάθε Έλληνα.

»Όμως η ενότητα του λαού στην απόφασή του να αντιμετωπίσει ανυποχώρητα τον εξωτερικό κίνδυνο και κάθε επιβουλή ενάντια στην ακεραιότητα της εθνικής μας παρουσίας, δεν δικαιώνει την απροθυμία της κυβέρνησης σε τρεις κρίσιμους τομείς: την τιμωρία των ενόχων της επταετίας, της σφαγής του Πολυτεχνείου και της Κυπριακής τραγωδίας, την κάθαρση του κρατικού μηχανισμού και την πλήρη αποκατάσταση των θυμάτων της κατοχής».

Η διακήρυξη αμφισβητούσε την άποψη ότι, λόγω της κρίσης στην Κύπρο, η κάθαρση θα έπρεπε να μετατεθεί για αργότερα:

«Λέγεται, ότι δεν ήρθε η ώρα. Ότι τώρα προέχει το εθνικό θέμα. Μα το επιχείρημα δεν ευσταθεί. Πώς είναι δυνατό να παραμένουν σε θέσεις κρίσιμες για το Έθνος εκείνοι που ευθύνονται για την εθνική συμφορά;

»Ακριβώς γιατί η Ελλάδα βρίσκεται σήμερα σε αποφασιστική καμπή, ακριβώς γι’ αυτό το λόγο, πρέπει να προχωρήσουμε με θάρρος στην τιμωρία, την κάθαρση και την αποκατάσταση. Για να προστατέψουμε το Έθνος, για να ανοίξουμε τον δρόμο που οδηγεί στην αδέσμευτη λαϊκή κυριαρχία και τη δημοκρατία.»

Η ίδρυση του νέου πολιτικού φορέα παρουσιαζόταν ως πρόσκληση για ενεργό συμμετοχή των πολιτών:

«Μόνο με την ενεργό πολιτική παρουσία των πολιτών, απ’ άκρου εις άκρον της Ελλάδας, θα εξασφαλιστούν τόσο η εθνική μας ανεξαρτησία, όσο και η λαϊκή κυριαρχία.

»Ήρθε η ώρα να προχωρήσουμε από την παθητική διαμαρτυρία στην ενεργό λαϊκή παρουσία για τη διαμόρφωση του μέλλοντος της χώρας μας».

Οι τέσσερις στόχοι

Στον πυρήνα της Διακήρυξης της 3ης Σεπτέμβρη βρίσκονταν τέσσερις βασικές έννοιες: εθνική ανεξαρτησία, λαϊκή κυριαρχία, κοινωνική απελευθέρωση και δημοκρατία:

«Ανακοινώνουμε σήμερα την εκκίνηση ενός νέου πολιτικού Κινήματος που πιστεύουμε ότι εκφράζει τους πόθους και τις ανάγκες του απλού Έλληνα, ενός Κινήματος που να ανήκει στον αγρότη, τον εργάτη, τον βιοτέχνη, τον μισθωτό, τον υπάλληλο, στην θαρραλέα και φωτισμένη νεολαία μας».

Το νέο Κίνημα απηύθυνε πρόσκληση σε ευρύτατα κοινωνικά στρώματα και τους καλούσε «να πυκνώσουν τις τάξεις» του και να συμμετάσχουν στην κατεύθυνσή του, ώστε να προωθηθούν «ταυτόχρονα η εθνική μας ανεξαρτησία, η λαϊκή κυριαρχία, η κοινωνική απελευθέρωση και η δημοκρατία σ’ όλες τις φάσεις της δημόσιας ζωής».

Η εθνική ανεξαρτησία παρουσιαζόταν ως άρρηκτα συνδεδεμένη με τη λαϊκή κυριαρχία και τη δημοκρατική συμμετοχή.

«Βασικός κυριαρχικός στόχος του Κινήματος είναι η δημιουργία πολιτείας απαλλαγμένης από ξένο έλεγχο ή επέμβαση […] πολιτείας ταγμένης στην προστασία του έθνους και στην υπηρεσία του λαού», ανέφερε η διακήρυξη.

Στο πεδίο της εξωτερικής πολιτικής η θέση ήταν επίσης κατηγορηματική: «πρέπει η Ελλάδα να αποχωρήσει και από το στρατιωτικό και από το πολιτικό ΝΑΤΟ».

«Ο σοσιαλιστικός μετασχηματισμός»

Η κοινωνική απελευθέρωση αποτελούσε τον άλλο βασικό άξονα του νέου Κινήματος:

«Η κοινωνική απελευθέρωση, ο σοσιαλιστικός μετασχηματισμός, αποτελεί τον θεμέλιο λίθο του Κινήματός μας», διακήρυσσε το κείμενο.

Ακολουθούσε μία αναλυτική περιγραφή των κοινωνικών και οικονομικών στόχων: δικαιότερη κατανομή του εισοδήματος, εργασία και κατοικία, δημόσια περίθαλψη, προστασία της μητέρας, του παιδιού και των ηλικιωμένων, ισότητα των δύο φύλων και πρόσβαση στην παιδεία.

Στο αναλυτικότερο μέρος της διακήρυξης προβλεπόταν, μεταξύ άλλων, «η κοινωνικοποίηση του χρηματοδοτικού συστήματος στο σύνολό του, των βασικών μονάδων παραγωγής, καθώς και του μεγάλου εισαγωγικού και εξαγωγικού εμπορίου», αλλά και ένας «περιφερειακά αποκεντρωμένος κοινωνικός προγραμματισμός της οικονομίας», με συμμετοχή των εργαζομένων στον έλεγχο των παραγωγικών μονάδων.

Ιδιαίτερη θέση καταλάμβαναν η παιδεία και η υγεία. Η διακήρυξη ζητούσε «μια καινούργια παιδεία» που θα καταργούσε τους φραγμούς στη γνώση, ενώ διακήρυσσε ότι «η ιδιωτική εκπαίδευση καταργείται» και ότι η δωρεάν παιδεία θα εξασφαλιζόταν για όλους τους Έλληνες.

Για την υγεία, η πρόβλεψη ήταν εξίσου σαφής: «την κοινωνικοποίηση της υγείας που συνεπάγεται την δωρεάν ιατρική, φαρμακευτική και νοσοκομειακή περίθαλψη» και την κατάργηση των προνομίων στην παροχή υπηρεσιών υγείας.

Κάθαρση από τη δικτατορία

Σημαντικό τμήμα της ιδρυτικής διακήρυξης αφορούσε τη μετάβαση από τη δικτατορία στη Δημοκρατία.

Το ΠΑΣΟΚ έθετε ως προϋπόθεση την τιμωρία «των ενόχων και των βασανιστών της χουντικής επταετίας και των υπευθύνων της προδοσίας της Κύπρου», την πλήρη αποκατάσταση των θυμάτων της δικτατορίας, την κατάργηση των ανελεύθερων μέτρων της επταετίας, την επιστροφή των πολιτικών προσφύγων, την εξυγίανση του κρατικού μηχανισμού και την «εξάλειψη του παρακράτους και του κομματικού κράτους».

Το ζήτημα της κάθαρσης τέθηκε και στις ερωτήσεις που ακολούθησαν τη συνέντευξη Τύπου. Ο Ανδρέας Παπανδρέου υποστήριξε ότι, ενόψει των εκλογών, μεγαλύτερη σημασία από τον χρόνο διεξαγωγής τους είχαν οι συνθήκες υπό τις οποίες θα γίνονταν.

Όπως κατέγραφε «ΤΟ ΒΗΜΑ», «τόνισε με ιδιαίτερη έμφαση, ότι δεν έχει τόσο σημασία ο χρόνος, όσο οι προϋποθέσεις των εκλογών» και ότι δεν μπορούσε να υπάρξει «πραγματική λαϊκή ετυμηγορία» όσο παρέμενε ανέπαφος ο υφιστάμενος κρατικός μηχανισμός.

Ένα Κίνημα «από τη βάση μέχρι την ηγεσία»

Στη Διακήρυξη της 3ης Σεπτέμβρη υπήρχε και μια σαφής απόπειρα διαφοροποίησης από το κομματικό μοντέλο της προδικτατορικής περιόδου.

«Θεμελιακή αρχή του Κινήματος είναι η απόλυτα κατοχυρωμένη δημοκρατική διαδικασία – από τη βάση μέχρι την ηγεσία – με απόλυτη ισοτιμία όλων των μελών που θα το στελεχώσουν», αναφερόταν στο κείμενο.

Το πρόγραμμα και η οργανωτική μορφή του ΠΑΣΟΚ, σύμφωνα με την αρχική διακήρυξη, θα διαμορφώνονταν με την ισότιμη συμμετοχή των μελών στο πρώτο συνέδριο.

Η κριτική στα παλαιά κόμματα ήταν ευθεία. Η διακήρυξη μιλούσε για την «πικρή πείρα» του ελληνικού λαού από κομματικούς σχηματισμούς που στηρίζονταν «στην φεουδαρχική σχέση ανάμεσα σε ηγέτες και βουλευτές, ανάμεσα σε βουλευτές και κομματάρχες, ανάμεσα σε κομματάρχες και ψηφοφόρους» και για μηχανισμούς που είχαν αντικαταστήσει «τις αρχές, το πρόγραμμα και τις δημοκρατικές διαδικασίες με το ρουσφέτι και το παρασκήνιο».

Σύμφωνα με το ρεπορτάζ της εποχής, ο ίδιος ο Ανδρέας Παπανδρέου ανακοίνωσε ότι το ΠΑΣΟΚ θα οργανωνόταν «με βάση γνήσιες δημοκρατικές διαδικασίες» και ότι μια προσωρινή Κεντρική Επιτροπή θα προχωρούσε στη συγκρότηση Πανελλαδικού Συνεδρίου με δημοκρατικά εκλεγμένους αντιπροσώπους.

«Μια Ελλάδα που να ανήκει στους Έλληνες»

Η Διακήρυξη της 3ης Σεπτέμβρη έκλεινε το πρώτο πολιτικό στίγμα του νεοσύστατου Κινήματος με μια φράση που έμελλε να ταυτιστεί με την πολιτική του ταυτότητα:

«Η σημερινή μας διακήρυξη αποτελεί την πυξίδα που θα καθοδηγεί την πορεία μας προς μία νέα, αναγεννημένη, ανεξάρτητη, σοσιαλιστική και δημοκρατική Ελλάδα, μια Ελλάδα που να ανήκει στους Έλληνες».

Και στο τέλος του κειμένου, το νέο Κίνημα καλούσε τον ελληνικό λαό να οργανωθεί «σε οργανώσεις βάσης», να συμμετάσχει στην κατάρτιση και εφαρμογή του προγράμματος, στη λήψη των αποφάσεων και στην ανάδειξη των στελεχών του:

«Έτσι θα συνεχίσουμε με νέα ένταση και αποφασιστικότητα τον αγώνα για μια ανεξάρτητη, σοσιαλιστική και δημοκρατική Ελλάδα».

Πηγή: tovima.gr