Ιράν: «Στενεύει» ο κλοιός για τον Χαμενεΐ – Η κοινωνία αισθάνεται ότι δεν έχει τίποτα να χάσει

«Συμφωνία» με εξωτερικές δυνάμεις και φυγή

Η εικόνα που μεταδίδεται από το Ιράν τις τελευταίες ημέρες δεν θυμίζει απλώς άλλη μία έξαρση κοινωνικής οργής. Θυμίζει δοκιμασία συνοχής για το ίδιο το σύστημα.

Οι κινητοποιήσεις, που ξεκίνησαν στις 28 Δεκεμβρίου με αφορμή την οικονομική κατάρρευση, έχουν εξαπλωθεί σε όλη τη χώρα, ενώ οι αρχές επιχείρησαν να «σβήσουν» την ορατότητα των γεγονότων με γενικευμένη διακοπή του διαδικτύου—ένα μοτίβο που, σύμφωνα με οργανισμούς παρακολούθησης, συχνά προηγείται σκληρότερης, πιο αιματηρής καταστολής.

Ήδη μη κυβερνητικές οργανώσεις κάνουν λόγο για πάνω από 50 νεκρούς και μαρτυρίες γιατρών στο BBC μιλούν για ανθρώπους με τραύματα από πυρά στο κεφάλι.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΗ

Καιρός: «Πορτοκαλί» συναγερμός για το κρύο – Τι αναφέρει το έκτακτο δελτίο επιδείνωσης από την ΕΜΥ για την Κρήτη

Σ’ αυτό το περιβάλλον, ο Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ εμφανίζεται να ποντάρει ξανά στην πιο παλιά, πιο ασφαλή—και πιο επικίνδυνη—επιλογή του: να βαφτίσει συνολικά το κίνημα «υποκινούμενο», να μη διαχωρίσει διαδηλωτές από ταραξίες και να μετατρέψει την εσωτερική κρίση σε ζήτημα εθνικής ασφάλειας.

Αυτό ακριβώς προκύπτει και από τη δημόσια γραμμή που αποδίδουν διεθνή πρακτορεία: το καθεστώς μιλά για «τρομοκρατικές ενέργειες» και προετοιμάζει το έδαφος για κλιμάκωση.

Αιματηρή καταστολή και σκοτάδι

Αν και το καθεστώς είναι πιο αδύναμο από ποτέ, η πρώτη επιλογή του Χαμενεΐ είναι και η πιο συμβατή με το DNA της Ισλαμικής Δημοκρατίας: περισσότερη βία, περισσότερες συλλήψεις, περισσότερες δίκες-εξπρές, μεγαλύτερη ψηφιακή απομόνωση.

Το ερώτημα δεν είναι αν μπορεί να το κάνει—έχει τα εργαλεία: Φρουρούς της Επανάστασης, Basij, αστυνομία, υπηρεσίες πληροφοριών. Το ερώτημα είναι για πόσο. Γιατί το κόστος ανεβαίνει.

Διεθνώς, όσο αυξάνεται ο αριθμός νεκρών και η εικόνα βίας, τόσο ευκολότερα ενεργοποιούνται επιπλέον κυρώσεις/απομόνωση και τόσο δυσκολότερα κρατιέται ανοιχτή οποιαδήποτε δίοδος αποκλιμάκωσης.

Εσωτερικά, ένα κίνημα που ήδη έχει περάσει από την οικονομική αγανάκτηση στην πολιτική αμφισβήτηση δεν «σβήνει» εύκολα με φόβο, όταν η κοινωνία αισθάνεται ότι δεν έχει τίποτα να χάσει.

Η καταστολή θα μπορούσε να αδειάσει τους δρόμους από τους διαδηλωτές, αλλά και να πολλαπλασιάσει τα ρήγματα μέσα στις ελίτ και στις δυνάμεις ασφαλείας, όπως και να πυροδοτήσει μία παρέμβαση έξωθεν.

Ελεγχόμενες παραχωρήσεις χωρίς να αμφισβητηθεί το καθεστώς

Η δεύτερη επιλογή είναι μια προσπάθεια εκτόνωσης με κοινωνικοοικονομικά «μπαλώματα»: επιδόματα, πλαφόν, προσωρινές διευκολύνσεις, ίσως ένα αφήγημα «διόρθωσης λαθών». Εδώ, το πρόβλημα είναι διπλό.

Πρώτον, η κρίση δεν είναι μόνο πολιτική—είναι κρίση λειτουργίας κράτους: ενεργειακές διακοπές, ελλείψεις, νόμισμα σε καθοδική σπείρα, διάχυτη αίσθηση ότι δεν υπάρχει μηχανισμός σταθεροποίησης. Όταν η οικονομία κινείται με «σκιά» συναλλαγών και η αγορά τιμολογεί τον κίνδυνο από ώρα σε ώρα, οι παραχωρήσεις μοιάζουν αργές και ανεπαρκείς.

Δεύτερον, η γραμμή συμβιβασμού δεν περνά εύκολα από τον ίδιο τον Χαμενεΐ—γιατί ό,τι παραχωρεί, το παραχωρεί ως υποχώρηση υπό πίεση.

Δεν είναι τυχαίο ότι ο πρόεδρος Πεζεσκιάν εμφανίζεται να ζητά «μέγιστη αυτοσυγκράτηση» απέναντι σε ειρηνικούς διαδηλωτές—μια προσπάθεια να κρατηθεί μια δίοδος «πολιτικής διαχείρισης» ανοιχτή.

Η μεταφορά της κρίσης σε εξωτερικό μέτωπο

Μια κλασική κίνηση αυταρχικών καθεστώτων είναι η εξαγωγή έντασης: μια ελεγχόμενη κλιμάκωση στο εξωτερικό για να δημιουργηθεί «πολιορκητικό» κλίμα, να ενωθεί το στρατόπεδο των πιστών και να δικαιολογηθούν σκληρά μέτρα στο εσωτερικό.

Στην περίπτωση του Ιράν, όμως, αυτή η επιλογή έχει περιορισμούς:

Το καθεστώς εμφανίζεται πιο εκτεθειμένο σε πίεση και αποδυναμωμένο από προηγούμενες συγκρούσεις/χτυπήματα στην περιοχή, ενώ η Ουάσιγκτον επαναφέρει ρητορική «μέγιστης πίεσης». Και ο ίδιος ο Τραμπ έχει δημοσίως προειδοποιήσει ότι σε περίπτωση θανατηφόρας καταστολής «θα χτυπήσουμε πολύ σκληρά», κάτι που λειτουργεί ως επιπλέον παράγοντας αβεβαιότητας στους υπολογισμούς της Τεχεράνης.

Σκληρή αλλαγή ισορροπιών εντός καθεστώτος και σενάρια διαδοχής

Υπάρχει και μια επιλογή πιο ύπουλη, αλλά ιστορικά συχνή σε καθεστώτα υπό πίεση: να αλλάξει η «ομάδα» χωρίς να αλλάξει το «παιχνίδι». Δηλαδή:

• αποπομπές/ανασχηματισμοί,
• ανάθεση μεγαλύτερου ρόλου στους Φρουρούς της Επανάστασης,
• ακόμη και ένα μοντέλο «Bonaparte» (ένας ισχυρός άνδρας από το σκληρό κράτος) που αναλαμβάνει την καθημερινή καταστολή και διακυβέρνηση, αφήνοντας τον Χαμενεΐ ως υπέρτατο σύμβολο.

Αυτό θα ήταν μια απόπειρα να σωθεί το σύστημα μέσω «στρατιωτικοποίησης» της πολιτικής—αλλά έχει το δικό του τίμημα: όσο περισσότερο ενισχύεται ο ρόλος των Φρουρών τόσο περισσότερο μετακινείται το κέντρο βάρους από το θεοκρατικό στοιχείο στη στρατοκρατικό. Κι αυτό, μακροπρόθεσμα, αλλάζει τον ίδιο τον χαρακτήρα της Ισλαμικής Δημοκρατίας.

Το ρίσκο: να ανοίξει ένας αγώνας εξουσίας μέσα στο καθεστώς, την ώρα που ο δρόμος φλέγεται.

«Συμφωνία» με εξωτερικές δυνάμεις και φυγή

Τελευταία επιλογή είναι να αποδεχθεί την ήττα και – μέσω συνεννόησης με ξένες δυνάμεις – να καταφύγει στο εξωτερικό. Ήδη υπήρχαν πληροφορίες που τον ήθελαν να καταφεύγει στη Μόσχα.

Σε αυτή την περίπτωση όλα τα σενάρια για το Ιράν είναι ανοιχτά, με το πιθανότερο πάντως να παραμένει η μετάβαση της εξουσίας – σε πρώτη φάση τουλάχιστον – στους Φρουρούς της Επανάστασης.

Ο Χαμενεΐ και το καθεστώς των μουλάδων έχουν ακόμη ισχυρά εργαλεία καταναγκασμού στη διάθεσή τους. Όμως έρχονται αντιμέτωποι με κρίση πολλαπλών μετώπων: οικονομία, κοινωνία, εμπιστοσύνη, διεθνής πίεση. Γι’ αυτό και όλες επιλογές του είναι διαφορετικοί δρόμοι κόστους.

Ας ελπίσουμε ότι η τρομακτική επιλογή του να καταπνίξει την κοινωνική αντίδραση στο αίμα και το σκοτάδι δεν θα καταστεί δυνατή.

Πηγή: ΝΑΥΤΕΜΠΟΡΙΚΗ