Θεοφάνης Τάσης στο Cretaone 102,3: «Η τεχνητή νοημοσύνη μας θέτει ξανά το ερώτημα, τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος»

Η φιλία, ο έρωτας, το πένθος και η άρνηση της θνητότητας στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης

Σε μια εποχή όπου η τεχνητή νοημοσύνη έχει περάσει από τα επιστημονικά εργαστήρια στην καθημερινότητα εκατομμυρίων ανθρώπων, τα ερωτήματα για το τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος επιστρέφουν με επιτακτικό τρόπο.

Αυτά ακριβώς τα ερωτήματα βρέθηκαν στο επίκεντρο της εκτενούς και βαθιά φιλοσοφικής συζήτησης που φιλοξένησε το Cretaone 102,3, με καλεσμένο τον καθηγητή Φιλοσοφίας κ. Θεοφάνη Τάση, με αφορμή την κυκλοφορία του νέου του βιβλίου «Ψηφιακός ανθρωπισμός ΙΙ – Τεχνητή νοημοσύνη και η τέχνη του βίου» από τις εκδόσεις Αρμός.

Με αφετηρία την προσωπική του σχέση με την Κρήτη, την ακαδημαϊκή του διαδρομή και την εμπειρία της πατρότητας, ο κ. Τάσης μίλησε στην εκπομπή Newsroom και στον Γιάννη Ραψομανίκη, όχι μόνο ως φιλόσοφος, αλλά ως άνθρωπος που ζει μέσα στον ίδιο ψηφιακό κόσμο που προσπαθεί να ερμηνεύσει. Από τη Σφίγγα του εξωφύλλου μέχρι τους ψηφιακούς κλώνους, τις ανθρώπινες σχέσεις, το πένθος και το μέλλον της εργασίας, η συζήτηση ανέδειξε τις βαθιές προκλήσεις καθώς επίσης και τα όρια της τεχνητής νοημοσύνης στη σύγχρονη ζωή.

Από τον «Ψηφιακό Ανθρωπισμό» του 2019 στο σήμερα των δισεκατομμυρίων χρηστών

Ο καθηγητής εξήγησε πως ο πρώτος τόμος του «Ψηφιακού Ανθρωπισμού», που εκδόθηκε το 2019, ήταν ένα βιβλίο που απευθυνόταν κυρίως στην ακαδημαϊκή κοινότητα, σε μια περίοδο όπου τα ζητήματα ηθικής της τεχνητής νοημοσύνης θεωρούνταν μάλλον θεωρητικά και μακρινά. Την εποχή εκείνη, η κυρίαρχη άποψη στην επιστημονική κοινότητα ήταν πως η λεγόμενη γενική τεχνητή νοημοσύνη θα εμφανιστεί στο δεύτερο μισό του 21ου αιώνα.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΗ

Συντάξεις Φεβρουαρίου: Νωρίτερα η πληρωμή τους – Πότε θα μπουν τα χρήματα

Ωστόσο, τα δεδομένα άλλαξαν δραματικά. Η εμφάνιση των μεγάλων γλωσσικών μοντέλων με εμπορική απήχηση, και ιδίως του ChatGPT, σηματοδότησε μια ιστορική καμπή. Σήμερα, όπως σημείωσε, περισσότερο από ένα δισεκατομμύριο άνθρωποι χρησιμοποιούν τεχνητή νοημοσύνη στην καθημερινότητά τους.

Σε αυτή τη ριζικά μεταβαλλόμενη πραγματικότητα, προστέθηκε και η προσωπική του εμπειρία ως πατέρα. Η αγωνία για το μέλλον της κόρης του, για τον κόσμο στον οποίο θα μεγαλώσει, τον οδήγησε να επανεξετάσει τα ζητήματα αυτά όχι μόνο θεωρητικά, αλλά βαθιά προσωπικά και υπαρξιακά.

Το εξώφυλλο με τη Σφίγγα και το διαχρονικό ερώτημα

Ιδιαίτερη αναφορά έγινε στο εξώφυλλο του βιβλίου, όπου κυριαρχεί η μορφή της Σφίγγας. Ο κ. Τάσης εξήγησε ότι η επιλογή δεν ήταν αισθητική αλλά βαθιά συμβολική. Η Σφίγγα αποτελεί ένα οριακό ον, ανάμεσα στο ανθρώπινο και το μη ανθρώπινο, στο φυσικό και το τεχνητό.

Όπως η Σφίγγα έθεσε στον Οιδίποδα το ερώτημα «τι είναι ο άνθρωπος», έτσι και η τεχνητή νοημοσύνη μας αναγκάζει σήμερα να ξαναθέσουμε το ίδιο ερώτημα. Και η απάντηση, όπως υπογράμμισε, δεν βρίσκεται στη μηχανή, αλλά στον ίδιο τον άνθρωπο.

Η τελειότητα και η ψυχρότητα της μηχανής δεν είναι το πρότυπο προς μίμηση. Αντίθετα, η ανθρώπινη ατέλεια, η ευαλωτότητα, η φθορά, η γήρανση και ο θάνατος είναι εκείνα που καθιστούν δυνατή την αγάπη, τη φροντίδα και τη βαθιά σχέση με τους άλλους.

Μπορεί η τεχνητή νοημοσύνη να συμβάλει στην αυτογνωσία;

Ο «Ψηφιακός Ανθρωπισμός 2» προτείνει μια φρόνιμη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης. Όπως εξήγησε ο κ. Τάσης, η ΑΙ έχει την ικανότητα να καθρεφτίζει τις επιθυμίες μας και συχνά να μας λέει αυτό που θέλουμε να ακούσουμε. Αυτό, αν δεν το γνωρίζουμε, μπορεί να περιορίσει την αυτογνωσία μας και να δημιουργήσει αυταπάτες.

Αν όμως έχουμε επίγνωση αυτού του μηχανισμού, μπορούμε να τη χρησιμοποιήσουμε αναστοχαστικά. Να της θέτουμε ερωτήματα όπως «πες μου κάτι που δεν γνωρίζω για τον εαυτό μου» ή «κάτι που δεν θέλω να μάθω για μένα». Ακόμη και ως εργαλείο ανάλυσης προσωπικών ημερολογίων, μπορεί να λειτουργήσει ως καθρέφτης της εσωτερικής μας ζωής, όχι ως υποκατάστατο της κρίσης μας, αλλά ως αφορμή για βαθύτερη σκέψη.

Είναι τελικά η τεχνητή νοημοσύνη απλώς ένα εργαλείο;

Σε ένα από τα πιο κομβικά σημεία της συζήτησης, ο καθηγητής αμφισβήτησε ευθέως τον χαρακτηρισμό της τεχνητής νοημοσύνης ως «εργαλείο» με την παραδοσιακή έννοια. Όπως είπε χαρακτηριστικά, ένα σφυρί, ένα κατσαβίδι ή μια καφετιέρα είναι εργαλεία. Όμως η τεχνολογία και ειδικά η τεχνητή νοημοσύνη είναι περιβάλλον.

Το κινητό τηλέφωνο, για παράδειγμα, δεν είναι απλώς εργαλείο. Ζούμε μέσα σε αυτό, το φροντίζουμε, το «ταΐζουμε», το προστατεύουμε. Με την τεχνητή νοημοσύνη αυτό γίνεται ακόμη πιο έντονο. Πρόκειται για μια μορφή τεχνητής ετερότητας, που πλασάρεται ήδη ως συνεργάτης, σύμβουλος, φίλος ή ακόμη και ερωτικός σύντροφος.

Φιλία, έρωτας και αμοιβαιότητα με μια μηχανή

Ο κ. Τάσης εξέφρασε έντονη ανησυχία για το γεγονός ότι πολλοί άνθρωποι ήδη βιώνουν την τεχνητή νοημοσύνη ως φίλο ή σύντροφο. Το κρίσιμο ερώτημα, όπως τόνισε, δεν είναι αν υπάρχει πραγματική αμοιβαιότητα, αλλά αν ο χρήστης νιώθει ότι υπάρχει.

Αν η μηχανή είναι πάντα διαθέσιμη, δεν απογοητεύει ποτέ, δεν συγκρούεται, δεν φθείρεται, γνωρίζει όλες μας τις ανάγκες και μας λέει πάντα αυτό που θέλουμε να ακούσουμε, τότε πολλοί άνθρωποι ενδέχεται να προτιμήσουν αυτή τη «σχέση» από τις απαιτητικές, αβέβαιες και συχνά επώδυνες ανθρώπινες σχέσεις.

Το ζήτημα, όπως επισήμανε, γίνεται ακόμη πιο σοβαρό όταν σκεφτεί κανείς τις νεότερες γενιές, παιδιά που μεγαλώνουν ήδη σε έναν κόσμο τεχνητής νοημοσύνης και όχι απλώς ψηφιακών μέσων.

Η απώλεια, το πένθος και η άρνηση της θνητότητας

Αναφορικά με τη δημιουργία ψηφιακών κλώνων νεκρών ανθρώπων και απαντώντας σε ερώτημα ακροατή του CRETAONE 102,3, o καθηγητής ξεκαθάρισε ότι είναι ανήθικο όταν γίνεται χωρίς συναίνεση. Αν όμως κάποιος, εν ζωή, αποφασίσει συνειδητά να δημιουργήσει τον ψηφιακό του κλώνο, τότε δεν προκύπτει ηθική βλάβη.

Ωστόσο, το γεγονός ότι κάτι δεν είναι ανήθικο δεν σημαίνει ότι είναι και επιθυμητό. Η δημιουργία τέτοιων κλώνων μπορεί να παρατείνει το πένθος, να αλλοιώσει τη διεργασία της απώλειας και να αποκαλύπτει μια ναρκισσιστική άρνηση της θνητότητας.

Παράλληλα, έθεσε και το ερώτημα της κοινωνικής ωφέλειας από ψηφιακούς κλώνους ιστορικών προσωπικοτήτων, όπως πολιτικών, ποιητών ή στοχαστών, αναγνωρίζοντας ότι σε αυτό το επίπεδο η συζήτηση γίνεται ακόμη πιο σύνθετη.

Εργασία, τεχνητή νοημοσύνη και ανθρώπινος σκοπός

Κλείνοντας, ο κ. Τάσης αναφέρθηκε στο μέλλον της εργασίας. Αναγνώρισε ότι η τεχνητή νοημοσύνη θα μπορεί να επιτελεί πολλές ανθρώπινες δραστηριότητες καλύτερα από τον άνθρωπο. Όμως τόνισε τη θεμελιώδη διάκριση ανάμεσα στην επιτέλεση και στον σκοπό.

Ο σκοπός πολλών επαγγελμάτων, όπως η δημοσιογραφία, η ραδιοφωνική παραγωγή, η τέχνη, δεν είναι μόνο η τεχνική αρτιότητα, αλλά η ανθρώπινη παρουσία, η ατέλεια, το συναίσθημα, η σχέση με τον άλλον. Και σε αυτό το επίπεδο, ο άνθρωπος παραμένει αναντικατάστατος.

Δείτε το απόσπασμα από τη συνέντευξη: