Από τον Homo Interpretans στον Homo Virtualis: Πώς η τεχνητή νοημοσύνη αλλάζει τον άνθρωπο και τις δημοκρατίες

Για το νέο του βιβλίο μίλησε στο CRETAONE 102,3 ο Πρόεδρος του Τμήματος Κοινωνιολογίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου, Μάνος Σαββάκης

Μια ουσιαστική και ιδιαίτερα επίκαιρη συζήτηση για τις επιπτώσεις της τεχνητής νοημοσύνης και της ψηφιακής τεχνολογίας στην ανθρώπινη σκέψη, την κοινωνικοποίηση και τη δημοκρατία ανέπτυξε ο Καθηγητής Κοινωνιολογίας και Πρόεδρος του Τμήματος Κοινωνιολογίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου, Μάνος Σαββάκης, σε συνέντευξή του στον ραδιοφωνικό σταθμό Cretaone 102,3.

Αφορμή στάθηκε το βιβλίο του «Από τον Homo Interpretans στον Homo Virtualis», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Ινστιτούτο του Βιβλίου – Καραμίτσα.

Ο κ. Σαββάκης, μιλώντας στην εκπομπή Newsroom και στον Γιάννη Ραψομανίκη, υπογράμμισε ότι ο τίτλος του βιβλίου δεν αναφέρεται σε μια βιολογική εξέλιξη του ανθρώπινου είδους, αλλά σε μια βαθιά ανθρωπολογική και κοινωνική μετάβαση, η οποία εμπεριέχει έντονη ειρωνεία. Ο σύγχρονος άνθρωπος παραμένει Homo Sapiens, ωστόσο η ιδιότητά του ως Homo Interpretans -του ανθρώπου που σκέφτεται, ερμηνεύει, κρίνει και αναστοχάζεται- φαίνεται να υποχωρεί μπροστά στη διαρκή ανάθεση αυτών των λειτουργιών σε αλγόριθμους, εφαρμογές και συστήματα τεχνητής νοημοσύνης.

Όταν οι μηχανές γίνονται συνομιλητές

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΗ

Πρόστιμο 350 ευρώ στους οδηγούς που δεν έχουν αυτό το χαρτί στο αυτοκίνητό τους

Σύμφωνα με τον καθηγητή, η τεχνολογία δεν λειτουργεί πλέον μόνο ως εργαλείο, αλλά συχνά αναλαμβάνει ρόλους συνομιλητή, συμβούλου, παιδαγωγού ή ακόμη και φίλου. Αυτή η μετατόπιση εγκυμονεί σοβαρούς κινδύνους, όχι λόγω ενός τεχνοφοβικού αντανακλαστικού, αλλά επειδή υποκαθίσταται σταδιακά μια βασική διάσταση της ανθρώπινης διάνοιας: ο κριτικός αναστοχασμός.

Ιατρική, επιστήμη και τα όρια της τεχνητής νοημοσύνης

Ιδιαίτερη αναφορά έγινε στον τομέα της ιατρικής, που αποτελεί -όπως τόνισε- ένα εμβληματικό παράδειγμα. Η τεχνητή νοημοσύνη έχει αναμφισβήτητα προσφέρει τεράστιες δυνατότητες, επιταχύνοντας διαδικασίες και διευκολύνοντας την πρόσβαση στη γνώση. Ωστόσο, οι μηχανές δεν παράγουν ανακαλυπτική γνώση, επεξεργάζονται δεδομένα που τους παρέχονται.

Η περιγραφή συμπτωμάτων σε μια εφαρμογή δεν συνιστά ιατρική διάγνωση, ενώ η άκριτη εμπιστοσύνη σε τέτοια εργαλεία μπορεί να αποδειχθεί επικίνδυνη – όχι μόνο στην ιατρική, αλλά σε ολόκληρο το φάσμα των επιστημών.

Ο μύθος της ουδετερότητας των αλγορίθμων

Ένα από τα πιο κρίσιμα σημεία της τοποθέτησής του αφορά την ιδεολογική διάσταση της τεχνητής νοημοσύνης. Οι αλγόριθμοι δεν είναι ουδέτεροι ούτε απαλλαγμένοι από αξίες. Αντίθετα, ενσωματώνουν πολιτικές επιλογές, πολιτισμικές προτεραιότητες και κοινωνικές προκαταλήψεις εκείνων που τους σχεδιάζουν.

Όπως επεσήμανε, διαφορετικά συστήματα τεχνητής νοημοσύνης -ανάλογα με τα γεωπολιτικά και οικονομικά συμφέροντα που τα περιβάλλουν- ενδέχεται να δίνουν διαφορετικές απαντήσεις σε κρίσιμα ιστορικά ή πολιτικά ερωτήματα. Έτσι, δεν αλλάζει μόνο η πληροφορία, αλλά δυνητικά και ο τρόπος με τον οποίο αναδομείται η ίδια η ιστορική μνήμη.

Πιο συνδεδεμένοι ή πιο μόνοι;

Παρότι ζούμε σε μια εποχή διαρκούς ψηφιακής διασύνδεσης, ειδικά σε επαγγέλματα που απαιτούν συνεχή διαδικτυακή παρουσία, ο κ. Σαββάκης έθεσε το καίριο ερώτημα: είμαστε τελικά πιο συνδεδεμένοι ή πιο μόνοι;
Ιδιαίτερη ανησυχία εξέφρασε για τις νεότερες γενιές, οι οποίες μεγαλώνουν θεωρώντας το ψηφιακό περιβάλλον ως βασικό -και συχνά μοναδικό- φορέα κοινωνικοποίησης. Η κοινωνική αλληλεπίδραση μετατρέπεται σε θέαμα, αυτοπροβολή και διαρκή αξιολόγηση μέσω φίλτρων, likes και followers, καλλιεργώντας ναρκισσιστικές συμπεριφορές και μια πλαστή εικόνα εαυτού.

Fake news και θεωρίες συνωμοσίας

Οι συνέπειες, όπως υπογράμμισε, δεν περιορίζονται στο ατομικό επίπεδο. Αντίθετα, επεκτείνονται στην πολιτική ζωή, οδηγώντας στην ανάδυση μορφών μεταπολιτικής, δηλαδή σε εξουσίες που, αν και νομιμοποιούνται τυπικά δημοκρατικά, λειτουργούν αυταρχικά και θεαματικά, βασιζόμενες περισσότερο στην εικόνα και στην εντύπωση παρά στη δημοκρατική διαδικασία.

Σε αυτό το περιβάλλον, τα fake news και οι θεωρίες συνωμοσίας βρίσκουν πρόσφορο έδαφος. Όχι επειδή είναι πειστικές ως αλήθειες, αλλά επειδή προσφέρουν εύκολες και απλουστευτικές εξηγήσεις σε σύνθετα κοινωνικά προβλήματα, απομακρύνοντας τη σκέψη από τις πραγματικές κοινωνικές και οικονομικές αιτίες.

Το βασικό επιχείρημα του βιβλίου, όπως το διατύπωσε ο ίδιος, συνοψίζεται σε μία φράση: Το πρόβλημα δεν είναι να σκεφτούν οι μηχανές σαν άνθρωποι, αλλά να μη μάθουν οι άνθρωποι να σκέφτονται σαν τις μηχανές. Η απώλεια του κριτικού αναστοχασμού ισοδυναμεί με απώλεια της ίδιας της ανθρώπινης ιδιότητας, κατέληξε.

Παρακολουθήστε το σχετικό απόσπασμα: