Η παράξενη μορφή τους δεν ήταν διακοσμητική – Εξυπηρετούσε έναν πολύ συγκεκριμένο τρόπο δουλειάς που για γενιές καθόριζε τη ζωή στην ύπαιθρο

Σε πολλές περιοχές της κρητικής υπαίθρου σώζονται ακόμη πέτρινοι κύκλοι πάνω σε υψώματα, δίπλα σε χωράφια ή λίγο έξω από παλιούς οικισμούς.

Σήμερα μπορεί να μοιάζουν με απλές κυκλικές κατασκευές από πέτρα. Κάποτε όμως τα αλώνια ήταν από τα σημαντικότερα σημεία της αγροτικής ζωής.

Εκεί μεταφέρονταν τα θερισμένα σιτηρά και γινόταν το αλώνισμα, η διαδικασία δηλαδή με την οποία ο καρπός διαχωριζόταν από τα στάχυα και τα άχυρα.

Και το γεγονός ότι τα περισσότερα αλώνια είχαν κυκλικό σχήμα δεν ήταν καθόλου τυχαίο.

Ο κύκλος είχε πρακτικό λόγο

Η βασική διαδικασία απαιτούσε τα ζώα να κινούνται ξανά και ξανά γύρω από το αλώνι.

Τα στάχυα απλώνονταν πάνω στην επίπεδη επιφάνεια και τα υποζύγια έσερναν τον λεγόμενο βολόσυρο, ένα ξύλινο εργαλείο με αιχμηρές πέτρες ή μεταλλικά στοιχεία στην κάτω πλευρά του.

Όπως περιγράφει το Μουσείο Κρητικής Εθνολογίας, ο βολόσυρος περνούσε επανειλημμένα πάνω από τα σιτηρά μέχρι να θρυμματιστούν τα στελέχη και να αποχωριστεί ο καρπός.

Το κυκλικό αλώνι επέτρεπε στα ζώα να κινούνται συνεχώς χωρίς να χρειάζεται κάθε λίγα μέτρα να σταματούν και να αλλάζουν κατεύθυνση.

Γιατί τα έχτιζαν συνήθως ψηλά

Η θέση του αλωνιού είχε εξίσου μεγάλη σημασία με το σχήμα του.

Πολλά κατασκευάζονταν σε ανοιχτά και υπερυψωμένα σημεία, όπου μπορούσε να φυσά σχετικά σταθερά.

Ο λόγος ήταν το λίχνισμα.

Μετά το αλώνισμα, ο γεωργός έπρεπε να διαχωρίσει τον βαρύτερο καρπό από τα ελαφρύτερα άχυρα και τα υπολείμματα.

Σύμφωνα με το Εθνικό Κέντρο Τεκμηρίωσης για το αλώνισμα στην προβιομηχανική Ελλάδα, τα αλώνια τοποθετούνταν συχνά σε πλαγιές ή υψώματα ακριβώς για να αξιοποιούν τον άνεμο κατά το λίχνισμα.

Ο άνεμος έκανε τη δουλειά που σήμερα κάνει μια μηχανή

Ο καρπός και τα υπολείμματα σηκώνονταν στον αέρα με ξύλινα εργαλεία.

Το βαρύτερο σιτάρι ή κριθάρι έπεφτε σχετικά κοντά.

Το ελαφρύτερο άχυρο παρασυρόταν πιο μακριά από τον αέρα.

Με αυτόν τον απλό τρόπο οι άνθρωποι μπορούσαν να διαχωρίσουν το προϊόν χωρίς κανέναν μηχανικό εξοπλισμό.

Γι’ αυτό και μια μέρα χωρίς καθόλου αέρα μπορούσε να καθυστερήσει σημαντικά τη δουλειά.

Γιατί η επιφάνεια έπρεπε να είναι απολύτως επίπεδη

Ένα καλό αλώνι δεν αρκούσε να είναι κυκλικό.

Έπρεπε να έχει και όσο το δυνατόν πιο λεία και σκληρή επιφάνεια.

Σε ορισμένα σημεία χρησιμοποιούσαν πατημένο χώμα με υλικά που συμπίεζαν προσεκτικά, ενώ αλλού κατασκευάζονταν πέτρινα δάπεδα.

Καταγραφές για τα παραδοσιακά αλώνια της Κρήτης περιγράφουν ακόμη και την ετήσια προετοιμασία του δαπέδου πριν από τον θερισμό, ώστε η επιφάνεια να γίνει αρκετά συμπαγής και λεία.

Αν το έδαφος είχε πολλές ανωμαλίες, μέρος του καρπού μπορούσε να χαθεί μέσα στις χαραμάδες ή να αναμειχθεί με χώμα και πέτρες.

Πέτρινα αλώνια που σώζονται ακόμη

Αρκετά παραδείγματα υπάρχουν ακόμη σε διαφορετικές περιοχές της Κρήτης.

Στα Σφακιά, για παράδειγμα, αρχαιολογική καταγραφή του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης έχει εντοπίσει συγκέντρωση παλιών αλωνιών κοντά στον Πατσιανό, ορισμένα από τα οποία ξεπερνούσαν τα επτά μέτρα σε διάμετρο.

Ανάλογες κατασκευές μπορούν ακόμη να εντοπιστούν σε περιοχές γύρω από τον Ψηλορείτη και σε πολλά άλλα σημεία του νησιού.

Σήμερα αρκετά από αυτά έχουν εγκαταλειφθεί ή ενσωματωθεί στο τοπίο τόσο πολύ, ώστε κάποιος μπορεί εύκολα να τα προσπεράσει χωρίς να καταλάβει τι βλέπει.

Πότε άρχισαν να εξαφανίζονται

Η χρήση των παραδοσιακών αλωνιών άρχισε να περιορίζεται όσο η μηχανοποίηση μπήκε στην αγροτική παραγωγή.

Οι αλωνιστικές μηχανές μπορούσαν να κάνουν πολύ γρηγορότερα τη δουλειά που μέχρι τότε απαιτούσε ανθρώπους, ζώα, κατάλληλο καιρό και πολλές ώρες εργασίας.

Μέχρι τα μέσα του 20ού αιώνα πολλά αλώνια είχαν ήδη αρχίσει να εγκαταλείπονται.

Οι πέτρινοι κύκλοι όμως έμειναν πίσω.