«Και σαν ξυπνήσουν το πρωί και σ’ αποχαιρετούνε, πες του τος πως απόθανα»

«Μάνα κι αν έρθουν οι φίλοι μου, κι αν έρθουν και δικοί μας.

Να μη τους πεις κι απόθανα να τους βαροκαρδίσεις.

Στρώσε τους τάβλα να γευτούν, κλίνη να κοιμηθούνε.

Στρώσε τους παραπέζουλα, να βάλουν τ’ άρματά τους.

Και σαν ξυπνήσουν το πρωί και σ’ αποχαιρετούνε, πες του τος πως απόθανα».

Τα ριζίτικα της τάβλας είναι κάτι σαν σήμα κατατεθέων της κρητικής παραδοσιακής μουσικής. Για πολλούς είναι η ψύχη της Κρήτης.

Ίσως γι’ αυτό ο Νίκος Ξυλούρης ήθελε τόσο πολύ να τα βγάλει από τη λήθη και να τα παραδόσει στις νέες γενιές. Ήξερε τι θα σήμαιναν για τους Κρήτες.

Αυτό που ίσως δεν γνώριζε είναι το πώς ένα ολόκληρο νησί, ένας ολόκληρος λαός θα βίωνε το συλλογικό πένθος την ημέρα που «έβαλε ο θεός σημάδι».

8η Φεβρουαρίου του 1980 η Κρήτη έχασε ένα κομμάτι της ψυχής της. Έχασε ένα από τα πιο άξια κοπέλια της. Και από τότε μέχρι και σήμερα όλοι ξέρουν πως η ψυχή της Κρήτης βρίσκεται στο πρόσωπο και τη φωνή του Νίκου Ξυλούρη.

«Πώς να σωπάσω μέσα μου την ομορφιά του κόσμου;»

Ο Νίκος Ξυλούρης γεννήθηκε στις 7 Ιουλίου 1936. Τόπος γέννησης τα αδούλωτα Ανώγεια. Στις 13 Αυγούστου του 1941 οι Ναζί, εξοργισμένοι από τα διαδοχικά σαμποτάζ των Κρητών που είχαν βγει στα βουνά, μπαίνουν στ’ Ανώγεια και τα καίνε. Οι κάτοικοι του ιστορικού χωριού αναγκάζονται να εγκαταλείψουν τον τόπο τους και να μεταναστεύσουν στην κοντινή κοιλάδα του Μυλοποτάμου, μέχρι να περάσει η «μπόρα».

Ανάμεσα σε αυτούς και ο 5χρονος Νίκος Ξυλούρης ο οποίος από τα πρώτα χρόνια της ζωής του, γνώρισε τις δυσκολίες, τη φτώχεια και την ανέχεια. Όταν η «μπόρα» του πολέμου πέρασε, οι Ανωγειανοί, ανάμεσα σε αυτούς και οι Ξυλούρηδες, επιστρέφουν στο κατεστραμμένο χωριό τους και προσπαθούν από τις στάχτες του να το αναγεννήσουν. Όσοι μπόρεσαν έστειλαν τα παιδιά τους σε συγγενείς στο Ηράκλειο, στο Ρέθυμνο ή στα Χανιά. Στις μεγάλες πόλεις τα πράγματα ήταν λίγο καλύτερα.