Τέσσερα χρόνια μετά την εισβολή, η ενεργειακή κρίση, ο επανεξοπλισμός και η στρατηγική αυτονομία διαμορφώνουν μια νέα ήπειρο

Στις 24 Φεβρουαρίου 2022, όταν ο Βλαντίμιρ Πούτιν διέταξε τη γενικευμένη εισβολή στην Ουκρανία, πολλοί στην Ευρώπη πίστευαν ότι επρόκειτο για μια ακόμη κρίση που θα εκτονωνόταν με κυρώσεις και διαπραγματεύσεις. Τέσσερα χρόνια μετά, η ήπειρος έχει εγκαταλείψει τις βεβαιότητες τριών δεκαετιών. Η οικονομική αρχιτεκτονική, η ενεργειακή εξάρτηση, η αμυντική φιλοσοφία και η ίδια η σχέση με τις Ηνωμένες Πολιτείες έχουν ανατραπεί.

Η μεγαλύτερη χερσαία σύγκρουση στην Ευρώπη από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο δεν περιορίστηκε στα ουκρανικά εδάφη. Κατέστρεψε πόλεις, στοίχισε εκατοντάδες χιλιάδες ζωές και ξερίζωσε πάνω από 10 εκατομμύρια ανθρώπους, σχεδόν 7 εκατομμύρια εκ των οποίων κατέφυγαν στο εξωτερικό. Όμως οι δονήσεις της έφτασαν πολύ πιο μακριά — στα εργοστάσια της Γερμανίας, στις αίθουσες του ΝΑΤΟ, στα υπουργικά συμβούλια των Βρυξελλών.

Η ενεργειακή ρήξη και το βιομηχανικό σοκ μετά την εισβολή στην Ουκρανία

Πριν από τον πόλεμο στην Ουκρανία, η Ρωσία αποτελούσε τον βασικό εξωτερικό προμηθευτή φυσικού αερίου και πετρελαίου της Ευρώπης. Οι ροές αυτές, που επιβίωσαν ακόμη και στον Ψυχρό Πόλεμο, μειώθηκαν δραστικά ή ανακατευθύνθηκαν αλλού. Το τίμημα ήταν βαρύ.

Η απώλεια πρόσβασης στο ρωσικό φυσικό αέριο εκτόξευσε το ενεργειακό κόστος για τις βιομηχανίες έντασης ενέργειας: από τη χημική βιομηχανία μέχρι την αυτοκινητοβιομηχανία και τα μηχανήματα.

Στη Γερμανία, η κυβέρνηση έσπευσε να αναζητήσει εναλλακτικούς προμηθευτές και να δημιουργήσει νέες υποδομές LNG, όμως οι συνέπειες παραμένουν.

‘Όπως αναφέρει το ρεπορτάζ του Bloomberg, ενδεικτική είναι η περίπτωση της SKW Stickstoffwerke Piesteritz GmbH στη Γερμανία, η οποία έχει μακρά παράδοση στην παραγωγή εξειδικευμένων χημικών προϊόντων για τη γεωργία και τη βιομηχανία. Η εταιρεία, με ιστορία που ξεκινά από το 1915, επιβίωσε αυτοκρατοριών, πολέμων και της κατάρρευσης της Ανατολικής Γερμανίας. Όμως η ενεργειακή κρίση που προκάλεσε ο πόλεμος απείλησε την ίδια της την ύπαρξη.

«Δεν μιλάμε πια για περιθώρια κέρδους ή περικοπές επενδύσεων. Μιλάμε για επιβίωση», λέει στο Bloomberg ο πρόεδρος του διοικητικού συμβουλίου, αποτυπώνοντας το κλίμα που επικρατεί σε ολόκληρη τη βιομηχανική καρδιά της Ευρώπης.

Το παλιό μοντέλο — η φθηνή ρωσική ενέργεια, οι εξαγωγές στη Κίνα και η αμερικανική ασφάλεια — έχει καταρρεύσει.

Η γεωπολιτική αφύπνιση μιας ηπείρου

Για δεκαετίες, η Ευρωπαϊκή Ένωση αυτοπροσδιοριζόταν ως ειρηνευτικό εγχείρημα. Σήμερα, η ίδια η ύπαρξή της ως γεωπολιτικός παράγοντας δοκιμάζεται. Ο γενικός γραμματέας του ΝΑΤΟ, Μαρκ Ρούτε, προειδοποίησε ότι η Ευρώπη πρέπει να προετοιμαστεί για πολέμους κλίμακας που έζησαν οι παππούδες της.

Οι μυστικές υπηρεσίες εκτιμούν δημόσια ότι η Μόσχα θα μπορούσε να επιτεθεί σε κράτος-μέλος του ΝΑΤΟ μέσα στα επόμενα πέντε χρόνια. Το αποτέλεσμα; Eπιλογές δραστικές και χωρίς επιστροφή.

Η Φινλανδία και η Σουηδία εγκατέλειψαν την παραδοσιακή ουδετερότητά τους και εντάχθηκαν στο ΝΑΤΟ το 2023 και 2024 αντίστοιχα. Η Βαλτική Θάλασσα μετατράπηκε ουσιαστικά σε «νατοϊκή λίμνη», ενώ επτά από τις οκτώ αρκτικές χώρες ανήκουν πλέον στη Συμμαχία.

Η Βαλτική Θάλασσα μετατράπηκε σε «νατοϊκή λίμνη», ενώ επτά από τις οκτώ αρκτικές χώρες ανήκουν πλέον στη Συμμαχία

Ταυτόχρονα, τα κράτη-μέλη συμφώνησαν να αυξήσουν τις αμυντικές δαπάνες στο 5% του ΑΕΠ — μια απόφαση που συνδέεται τόσο με τις πιέσεις της Ουάσινγκτον όσο και με την αναγνώριση ότι οι ευρωπαϊκοί στρατοί είχαν αφεθεί να ατροφήσουν μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου.

Η αμφιταλαντευόμενη Ουάσινγκτον και η ρωγμή στον Ατλαντικό

Η ευρωπαϊκή ανησυχία επιτείνεται από τη στάση του Αμερικανού προέδρου, ο οποίος έχει εκφράσει επιφυλάξεις για τις αμερικανικές εγγυήσεις ασφαλείας και έχει πιέσει για μια ειρηνευτική συμφωνία που πολλοί στην Ευρώπη θεωρούν ευνοϊκή για τη Μόσχα.

Η προσωρινή αναστολή αποστολής όπλων και πληροφοριών στο Κίεβο, έπειτα από τη σύγκρουση στο Οβάλ Γραφείο με τον Ουκρανό πρόεδρο Βολοντίμιρ Ζελένσκι, λειτούργησε ως καμπανάκι κινδύνου. Η Ουάσινγκτον τελικά υποχώρησε, όμως η Ευρώπη κλήθηκε να πληρώσει για αμερικανικό εξοπλισμό που αποστέλλεται στην Ουκρανία.

Η φράση του Γερμανού καγκελάριου Φρίντιχ Μερτζ ότι «η κανονιστική Δύση δεν υπάρχει πια με την ίδια μορφή» συμπύκνωσε το αίσθημα μιας βαθιάς ρήξης.

Η Γερμανία ανάμεσα στο παρελθόν και τον επανεξοπλισμό

Η Γερμανία, που είναι η τρίτη οικονομία στον κόσμο, βρίσκεται στο επίκεντρο της μετάβασης. Το εξαγωγικό της μοντέλο, με αιχμή την αυτοκινητοβιομηχανία, αποδείχθηκε ευάλωτο: υπερβολικά εξαρτημένο από την Κίνα και εκτεθειμένο σε έναν κόσμο όπου οι παλιές ισορροπίες καταρρέουν.

Παρά την εσωτερική πολιτική αδυναμία και την άνοδο του εθνικιστικού AfD, το Βερολίνο προχωρά σε άνευ προηγουμένου επανεξοπλισμό. Το κοινοβούλιο ενέκρινε δεκάδες δισεκατομμύρια ευρώ σε εξοπλιστικά προγράμματα, ενώ η εθελοντική στρατιωτική θητεία επιστρέφει — με ανοιχτό το ενδεχόμενο υποχρεωτικής στράτευσης.

Η μετοχή της Rheinmetall AG εκτινάχθηκε πάνω από 1.600% μέσα σε τέσσερα χρόνια, αποτυπώνοντας την αλλαγή προτεραιοτήτων. Ωστόσο, η στρατιωτικοποίηση συναντά αντιστάσεις σε μια κοινωνία που κουβαλά βαριά ιστορική μνήμη.

Ο υπουργός Εξωτερικών Johann Wadephul επικαλέστηκε ακόμη και την εμπειρία της Συνθήκης των Βερσαλλιών, υπενθυμίζοντας ότι μια ταπεινωτική ειρήνη μπορεί να γεννήσει νέα άκρα — μια έμμεση απάντηση σε όσους προτείνουν παραχώρηση ουκρανικών εδαφών για τον τερματισμό του πολέμου.

Το ΝΑΤΟ επιστρέφει στις ρίζες του

Σύμφωνα με τον Camille Grand, πρώην υψηλόβαθμο αξιωματούχο του ΝΑΤΟ, η Συμμαχία επανέρχεται στον ιδρυτικό της σκοπό: τη συλλογική άμυνα. Όμως αυτή η επιστροφή συνοδεύεται από ένα νέο μήνυμα της Ουάσινγκτον: οι Ευρωπαίοι είναι οι «πρώτοι ανταποκριτές» σε περίπτωση κρίσης.

Η τεχνολογία του πολέμου επίσης αλλάζει ριζικά. Η Ουκρανία έγινε πεδίο δοκιμών για φθηνά drones πρώτου προσώπου (FPV), μετατρέποντας το μέτωπο σε ζώνη θανάτου που επιτηρείται από αέρος. Παράλληλα, τα παραδοσιακά όπλα — άρματα μάχης και πυροβολικά — επανέρχονται στο προσκήνιο.

Ευρωπαϊκές αμυντικές εταιρείες όπως η KNDS NV, η Leonardo SpA και η Diehl BGT Defence GmbH δυσκολεύονται να ανταποκριθούν στη ζήτηση. Η πρόκληση δεν είναι πια η έλλειψη παραγγελιών, αλλά η ταχύτητα και η κλίμακα παραγωγής.

Ανατολική Ευρώπη: Από παρατηρητής σε ρόλο καθοδηγητή

Κράτη όπως η Πολωνία και οι Βαλτικές χώρες, που επί χρόνια προειδοποιούσαν για τις προθέσεις της Μόσχας, αποκτούν τώρα αυξημένο κύρος εντός της ΕΕ. Η διεύρυνση επανέρχεται στην ατζέντα, με την Ουκρανία και τη Μολδαβία να λαμβάνουν προοπτική ένταξης.

Παρά τις τριβές με κυβερνήσεις φιλικές προς το Κρεμλίνο, όπως της Ουγγαρίας και της Σλοβακίας, η ΕΕ διατήρησε ενιαίο μέτωπο στις κυρώσεις και τη στήριξη προς το Κίεβο.

Ταυτόχρονα, η στάση της Κίνας — η οποία αρνήθηκε να καταδικάσει ρητά τη Ρωσία — οδηγεί τις Βρυξέλλες σε επαναξιολόγηση της σχέσης τους με το Πεκίνο.

Το τέλος των ψευδαισθήσεων

Ο Wolfgang Ischinger, επικεφαλής της Διάσκεψης Ασφαλείας του Μονάχου, μίλησε για «μαζικές ψευδαισθήσεις» που κατέρρευσαν: την ιδέα μιας αιώνιας ειρήνης με τη Ρωσία ως εταίρο.

Η Ευρώπη βρίσκεται πλέον σε μια μεταβατική φάση: από οικονομική υπερδύναμη με περιορισμένη στρατιωτική ισχύ, προσπαθεί να μετατραπεί σε έναν αποφασιστικό στρατηγικό παράγοντα. Η μετάβαση αυτή δεν αφορά μόνο εξοπλισμούς. Αφορά την ίδια την ταυτότητα της ηπείρου.

Τέσσερα χρόνια μετά την εισβολή, η Ευρώπη δεν είναι απλώς μάρτυρας ενός πολέμου. Είναι προϊόν του.

Και το αν θα καταφέρει να διαμορφώσει το μέλλον της — ανάμεσα σε μια ασταθή Αμερική, μια αναθεωρητική Ρωσία και μια φιλόδοξη Κίνα — θα καθορίσει την επόμενη εποχή της ιστορίας της.

Πηγή: ΟΤ