Κρήτη: Γιατί πολλές παλιές εκκλησίες έχουν δύο κλίτη

Οι διπλοί ναοί κρύβουν διαφορετικές οικοδομικές εποχές, αφιερώσεις και ιστορίες ολόκληρων κοινοτήτων

Δύο πόρτες, δύο θόλοι και συχνά δύο διαφορετικά ιερά κάτω από την ίδια στέγη. Οι δίκλιτες εκκλησίες συναντώνται σε πολλές περιοχές της Κρήτης και δημιουργούν εύλογα την απορία: γιατί κατασκευάστηκαν δύο ναοί ενωμένοι ο ένας δίπλα στον άλλο;

Η απάντηση δεν είναι ίδια για κάθε μνημείο. Ορισμένοι ναοί σχεδιάστηκαν εξαρχής με δύο κλίτη, ενώ άλλοι επεκτάθηκαν αρκετά χρόνια ή ακόμη και αιώνες μετά την αρχική οικοδόμησή τους.

Στην εκκλησιαστική αρχιτεκτονική, «κλίτος» ονομάζεται ο επιμήκης χώρος που εκτείνεται προς το ιερό. Ένας δίκλιτος ναός διαθέτει δύο παράλληλους χώρους, οι οποίοι επικοινωνούν μεταξύ τους συνήθως μέσω τοξωτών ανοιγμάτων.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΗ

Νέα διοικητική δομή στον Όμιλο Καράτζη

Κάθε κλίτος μπορεί να έχει δική του είσοδο, ξεχωριστή αψίδα ιερού και διαφορετική αφιέρωση.

Πολλοί ναοί δεν χτίστηκαν ολόκληροι από την αρχή

Αρκετές δίκλιτες εκκλησίες απέκτησαν τη σημερινή τους μορφή σταδιακά. Στην αρχή υπήρχε ένας μικρός μονόχωρος ναός, ο οποίος εξυπηρετούσε τις ανάγκες μιας περιορισμένης κοινότητας.

Όταν ο πληθυσμός αυξήθηκε ή παρουσιάστηκε η ανάγκη για περισσότερο χώρο, κατασκευάστηκε δίπλα του ένα δεύτερο κλίτος. Οι δύο χώροι ενώθηκαν με ανοίγματα που δημιουργήθηκαν στον κοινό τοίχο.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί ο ναός του Μιχαήλ Αρχαγγέλου και του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου στα Λιβάδια Μυλοποτάμου. Σύμφωνα με τις Ψηφιακές Πολιτιστικές Διαδρομές Ρεθύμνου, το αρχικό μονόχωρο κτίσμα του 14ου αιώνα απέκτησε νάρθηκα και στις αρχές του 17ου αιώνα δεύτερο κλίτος.

Δύο χώροι και δύο διαφορετικές αφιερώσεις

Η προσθήκη ενός κλίτους έδινε τη δυνατότητα να τιμάται ένας δεύτερος άγιος ή μια διαφορετική θρησκευτική εορτή μέσα στο ίδιο οικοδομικό σύνολο.

Η νέα αφιέρωση μπορούσε να συνδέεται με τάμα, επιθυμία κάποιου δωρητή ή ιδιαίτερη σχέση της κοινότητας με έναν άγιο. Παράλληλα, επέτρεπε την πραγματοποίηση διαφορετικών ακολουθιών χωρίς να χρειάζεται η οικοδόμηση ενός εντελώς ανεξάρτητου ναού.

Στον Στύλο Αποκορώνου, για παράδειγμα, υπάρχει ναός αφιερωμένος στον Άγιο Ιωάννη τον Θεολόγο και στον Άγιο Νικόλαο. Η παρουσίασή του στην πλατφόρμα Orthodox Crete αναφέρει ότι στη μονόχωρη καμαροσκέπαστη εκκλησία προστέθηκε αργότερα ένα δεύτερο κλίτος.

Οι διαφορετικές χρονολογίες των τοιχογραφιών αποκαλύπτουν ότι το μνημείο δεν κατασκευάστηκε σε μία μόνο περίοδο, αλλά άλλαξε μαζί με τις ανάγκες των ανθρώπων που το χρησιμοποιούσαν.

Οι τοίχοι λειτουργούν σαν ιστορικό αρχείο

Σε αρκετές εκκλησίες η μεταγενέστερη προσθήκη μπορεί να διακριθεί ακόμη και με γυμνό μάτι. Διαφορές στην πέτρα, στον τρόπο δόμησης, στο ύψος της καμάρας ή στον τοιχογραφικό διάκοσμο δείχνουν ότι τα δύο κλίτη δεν είναι συνομήλικα.

Τα ανοίγματα στον ενδιάμεσο τοίχο, οι διαφορετικές αψίδες και οι αλλαγές στις αναλογίες του κτιρίου βοηθούν τους ειδικούς να αναγνωρίσουν τις διαδοχικές οικοδομικές φάσεις.

Υπάρχουν, μάλιστα, περιπτώσεις όπου η επέκταση συνεχίστηκε. Η Παναγία στον Μέρωνα Αμαρίου οικοδομήθηκε αρχικά ως δίκλιτος ναός κατά τον 14ο αιώνα και απέκτησε τρίτο κλίτος τον 16ο, όπως καταγράφει η Εφορεία Αρχαιοτήτων Ρεθύμνου.

Μνημεία που μεγάλωσαν μαζί με τους ανθρώπους

Οι δίκλιτες εκκλησίες δεν αποτελούν απλώς μια παράξενη αρχιτεκτονική επιλογή. Η μορφή τους αποτυπώνει την ιστορία των κοινοτήτων που τις δημιούργησαν και τις διατήρησαν.

Κάθε προσθήκη μπορεί να συνδέεται με αύξηση του πληθυσμού, οικονομική ευημερία, μια νέα αφιέρωση ή την επιθυμία να διατηρηθεί ο αρχικός ναός αντί να κατεδαφιστεί.

Δύο κλίτη κάτω από την ίδια στέγη μπορούν, επομένως, να αντιπροσωπεύουν δύο διαφορετικές περιόδους. Η πέτρα, οι τοιχογραφίες και οι αφιερώσεις λειτουργούν σαν ιστορικό αρχείο, διατηρώντας στοιχεία από τη ζωή και την πίστη πολλών γενεών Κρητικών.