Κρήτη: Οι παλιές στέρνες που κρατούσαν το νερό της βροχής – Πώς εξασφάλιζαν νερό τα χωριά

Πριν από τα σύγχρονα δίκτυα ύδρευσης, το νερό της βροχής ήταν πολύτιμο και τίποτα δεν πήγαινε χαμένο

Σε πολλά χωριά της Κρήτης υπάρχουν ακόμη κατασκευές που σήμερα μπορεί να περνούν απαρατήρητες. Πέτρινα ανοίγματα σε αυλές, υπόγειοι χώροι δίπλα σε παλιά σπίτια ή μεγάλες δεξαμενές κοντά σε αγροτικές εκτάσεις θυμίζουν μια εποχή κατά την οποία κάθε σταγόνα νερού είχε πραγματική αξία.

Είναι οι παλιές στέρνες, ένα από τα σημαντικότερα μέσα που χρησιμοποίησαν οι κάτοικοι της κρητικής υπαίθρου για να αντιμετωπίσουν την έλλειψη νερού.

Σε περιοχές όπου δεν υπήρχαν κοντινές πηγές ή εύκολη πρόσβαση σε υπόγεια νερά, η βροχή έπρεπε να συλλεχθεί και να αποθηκευτεί ώστε να υπάρχει διαθέσιμη για τις ανάγκες των επόμενων μηνών.

Τίποτα από το νερό της βροχής δεν πήγαινε χαμένο

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΗ

Ηράκλειο: Στο νοσοκομείο άνδρας μετά από άγριο ξυλοδαρμό – Συναγερμός στο ΕΚΑΒ

Η λογική πίσω από τη στέρνα ήταν απλή, αλλά ιδιαίτερα αποτελεσματική.

Το βρόχινο νερό συγκεντρωνόταν από επιφάνειες όπως οι στέγες και οι αυλές και, μέσα από κατάλληλα διαμορφωμένες διαδρομές, κατέληγε στη δεξαμενή.

Εκεί μπορούσε να παραμείνει αποθηκευμένο για μεγάλο χρονικό διάστημα και να χρησιμοποιηθεί όταν οι βροχές σταματούσαν και οι ανάγκες του νοικοκυριού ή της αγροτικής ζωής αυξάνονταν.

Η στέρνα αποτελούσε ουσιαστικά ένα μικρό απόθεμα νερού δίπλα στο σπίτι.

Γιατί ήταν τόσο σημαντικές στην Κρήτη

Το νερό καθόριζε σε μεγάλο βαθμό τη ζωή και την ανάπτυξη ενός οικισμού.

Σε πολλές περιοχές του νησιού η παρουσία φυσικών πηγών δεν ήταν δεδομένη. Έτσι, οι κάτοικοι έπρεπε να αξιοποιήσουν το νερό που τους πρόσφερε ο χειμώνας ώστε να έχουν αποθέματα κατά τις ξηρότερες περιόδους.

Οι στέρνες αποτέλεσαν μία από τις λύσεις που αναπτύχθηκαν μέσα από την εμπειρία πολλών γενεών.

Δεν ήταν μόνο τεχνικές κατασκευές. Ήταν κομμάτι της καθημερινότητας ενός σπιτιού και πολλές φορές καθόριζαν το πόσο εύκολα μπορούσε μια οικογένεια να ανταποκριθεί στις ανάγκες της.

Πώς ήταν κατασκευασμένες

Ανάλογα με την περιοχή και τις δυνατότητες της κάθε οικογένειας, οι στέρνες μπορούσαν να έχουν διαφορετικό μέγεθος και μορφή.

Πολλές κατασκευάζονταν υπόγεια ή σε χαμηλότερο επίπεδο από την επιφάνεια του εδάφους, ώστε να προστατεύεται καλύτερα το αποθηκευμένο νερό και να περιορίζεται η έκθεσή του στις υψηλές θερμοκρασίες.

Η πέτρα αποτελούσε βασικό υλικό στις παραδοσιακές κατασκευές, ενώ το εσωτερικό έπρεπε να είναι όσο το δυνατόν πιο στεγανό ώστε να αποφεύγονται οι απώλειες.

Από πάνω υπήρχε συνήθως ένα σχετικά μικρό άνοιγμα, από το οποίο μπορούσαν να αντλήσουν το νερό.

Το νερό δεν προοριζόταν μόνο για μία χρήση

Ανάλογα με την ποιότητα του νερού και τον τρόπο με τον οποίο είχε συλλεχθεί και διατηρηθεί, τα αποθέματα μιας στέρνας μπορούσαν να καλύψουν διαφορετικές ανάγκες της καθημερινότητας.

Το νερό ήταν απαραίτητο για το σπίτι, τα ζώα, τις αγροτικές εργασίες και πολλές ακόμη δραστηριότητες μιας εποχής κατά την οποία δεν υπήρχε η δυνατότητα να ανοίξει κάποιος απλώς μια βρύση.

Γι’ αυτό και η διαχείρισή του γινόταν με προσοχή. Η κατανάλωση έπρεπε να υπολογίζεται, ιδιαίτερα όσο πλησίαζε το καλοκαίρι και οι πιθανότητες σημαντικών βροχοπτώσεων μειώνονταν.

Μια τεχνική με ιστορία αιώνων

Η ανάγκη συλλογής και αποθήκευσης νερού στην Κρήτη δεν αποτελεί φυσικά πρακτική μόνο των τελευταίων αιώνων.

Η διαχείριση του νερού απασχολούσε τους κατοίκους του νησιού ήδη από πολύ παλαιότερες εποχές, με δεξαμενές και άλλα έργα ύδρευσης να εντοπίζονται σε αρχαιολογικούς χώρους.

Οι διαφορετικές μορφές που πήραν οι στέρνες με την πάροδο του χρόνου δείχνουν κάτι που παραμένει διαχρονικό: σε έναν τόπο όπου το νερό δεν ήταν πάντοτε εύκολα διαθέσιμο, η δυνατότητα αποθήκευσής του ήταν απαραίτητη.

Από χρηστική κατασκευή, κομμάτι της κρητικής αρχιτεκτονικής

Σήμερα πολλές από τις παλιές στέρνες δεν χρησιμοποιούνται πλέον για τον αρχικό τους σκοπό.

Παραμένουν όμως σε παλιά σπίτια, μοναστήρια, αγροτικές εγκαταστάσεις και οικισμούς ως μικρά μνημεία μιας διαφορετικής καθημερινότητας.

Μαζί με τα πηγάδια, τις κρήνες, τους νερόμυλους και τα παλιά υδραγωγεία αποτελούν χαρακτηριστικά στοιχεία της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής και της σχέσης των ανθρώπων της Κρήτης με το νερό.

Μια παλιά πρακτική που σήμερα μοιάζει ξανά επίκαιρη

Η εικόνα μιας οικογένειας που προσπαθούσε να συγκεντρώσει το νερό κάθε δυνατής βροχής μπορεί σήμερα να μοιάζει μακρινή.

Η φιλοσοφία, όμως, πίσω από αυτή την πρακτική παραμένει εξαιρετικά απλή: το νερό αποτελεί πολύτιμο φυσικό πόρο και η σωστή διαχείρισή του έχει σημασία.

Οι παλιές στέρνες της Κρήτης θυμίζουν πως, πολύ πριν από τα σύγχρονα δίκτυα και τις μεγάλες υποδομές, οι άνθρωποι είχαν μάθει να προσαρμόζονται στις συνθήκες του τόπου τους.

Κάθε χειμωνιάτικη βροχή δεν ήταν απλώς αλλαγή του καιρού. Ήταν ένα απόθεμα για τους μήνες που θα ακολουθούσαν.