Η έρευνα πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο της Μελέτης Μητέρας-Παιδιού ΡΕΑ, της μοναδικής στην Ελλάδα προοπτικής μελέτης αυτού του είδους και έκτασης, η οποία περιλαμβάνει περίπου 1.500 ζεύγη μητέρας-παιδιού και παρακολουθεί τα παιδιά από την εγκυμοσύνη και τον τοκετό έως τους πρώτους μήνες της ζωής τους και, στη συνέχεια, στις ηλικίες των 18 μηνών, 4, 6.5, 11 και 15 ετών

Σοκ προκαλεί η δεύτερη ερευνητική φάση με τα αποτελέσματά της του προγράμματος Μελέτη Μητέρας-Παιδιού ΡΕΑ, του Πανεπιστημίου Κρήτης με επικεφαλής τον Ομότιμο Καθηγητή Χημείας και πρώην Πρύτανη του Ιδρύματος, Ευριπίδη Στεφάνου, αφού αποδεικνύει πως τα παιδιά της Κρήτης μέσω του θηλασμού έχουν υψηλές ποσότητες τοξικών ουσιών στο αίμα τους από απαγορευμένα φυτοφάρμακα σε σύγκριση με τα παιδιά που δεν θηλάστηκαν σε σύγκριση με τα παιδιά που δεν θηλάστηκαν.

Ειδικά στην ουσία του εξαχλωροβενζολίου η διαφορά αυτή ανερχόταν στο 31%. Συγκεκριμένα οι μετρήσεις έγιναν σε ηλικίες παιδιών 4 ετών, 6,5 και 11 ετών σε σύνολο 947 ατόμων και 1500 ζεύγη μητέρας παιδιού.

Ο χρόνος θηλασμού των παιδιών υπήρξε το θεμελιώδες στοιχείο για τις μεγαλύτερες συγκεντρώσεις του εξαχλωροβενζολίου και των απαγορευμένων οργανοχλωριωμένων φυτοφαρμάκων με προεξάρχοντα το DDT και τον μεταβολίτη του DDE, στο αίμα των παιδιών. Οι τοξικές αυτές ουσίες είναι πολύ υψηλότερες από άλλες Ευρωπαϊκές περιοχές.

Μάλιστα είναι φρικώδης η αναστροφή της διαδικασίας της Φύσης από τα φυτοφάρμακα, αφού όσο περισσότερο διαρκούσε ο θηλασμός ιδιαίτερα στο διάστημα των άνω των 4 μηνών τόσο μεγαλύτερη ήταν η συσσώρευση των προαναφερθέντων τοξικών ουσιών ειδικά σε σύγκριση με την απουσία πλήρη θηλασμού!! Παράμετρος που καταδεικνύει πως πρέπει να ληφθούν ειδικά μέτρα προστασίας των γυναικών που βρίσκονται σε αναπαραγωγική ηλικία για να έχουμε υγιή παιδιά και νέους.

Κύριε Στεφάνου νομίζω πως είχαμε δημοσιεύσει παλιότερα παρόμοια μελέτη σας.

Στις 6 Οκτωβρίου 2024, η Εφημερίδα των Συντακτών δημοσίευσε εκτενές άρθρο σχετικά με τα ευρήματα έρευνας του Πανεπιστημίου Κρήτης, η οποία δημοσιεύθηκε στο υψηλού κύρους διεθνές επιστημονικό περιοδικό Environment International (Environ. Int., 187 (2024), 108686, DOI: [10.1016/j.envint.2024.108686]). Η μελέτη ανέδειξε τις αυξημένες συγκεντρώσεις απαγορευμένων οργανοχλωριωμένων φυτοφαρμάκων, με κυριότερα το DDT και τον μεταβολίτη του DDE, στο αίμα παιδιών.

Από την ανάλυση 947 δειγμάτων αίματος προέκυψαν αυξημένες συγκεντρώσεις DDE, ιδιαίτερα στα παιδιά της Κρήτης ηλικίας 4 και 6.5 ετών, σε σύγκριση με αντίστοιχες μετρήσεις σε συνομήλικα παιδιά άλλων ευρωπαϊκών περιοχών. Τα ευρήματα υπέδειξαν ότι τα παιδιά είχαν εκτεθεί στις συγκεκριμένες απαγορευμένες ουσίες ήδη από την ενδομήτρια ζωή, ενώ η έκθεσή τους ενδέχεται να συνεχίστηκε μέσω του θηλασμού και της διατροφής κατά τα πρώτα χρόνια της ζωής τους.

Η εκτενής σύγκριση των αποτελεσμάτων με αντίστοιχες μελέτες από άλλες χώρες ανέδειξε την ανάγκη περαιτέρω διερεύνησης των οδών έκθεσης και των παραγόντων που επηρεάζουν τη συσσώρευση αυτών των ουσιών στον οργανισμό των παιδιών, με απώτερο στόχο την αποτελεσματικότερη προστασία της δημόσιας υγείας.

Η καινούργια φάση της μελέτης που αποσκοπεί;

Αναγνωρίζοντας αυτή την ανάγκη, η ερευνητική ομάδα του Ομότιμου Καθηγητή και πρώην Πρύτανη του Πανεπιστημίου Κρήτης, Ευριπίδη Στεφάνου, σε συνεργασία με ερευνητές της Κλινικής Κοινωνικής και Προληπτικής Ιατρικής της Ιατρικής Σχολής, και την ομάδα του Αντώνη Μυριδάκη, ερευνητή του Τομέα Βιομοριακής Ιατρικής του Imperial College London, προχώρησε σε μια νέα μελέτη.
Στόχος ήταν να διερευνηθεί η σχέση μεταξύ των συγκεντρώσεων οργανοχλωριωμένων φυτοφαρμάκων στο αίμα των παιδιών και:

της διάρκειας του θηλασμού,
των διατροφικών συνηθειών κατά την παιδική ηλικία,
του τόπου κατοικίας (αστικές ή αγροτικές περιοχές),
των προγεννητικών συγκεντρώσεων των συγκεκριμένων ουσιών στο αίμα των μητέρων.

Τα αποτελέσματα της νέας έρευνας δημοσιεύθηκαν στις 27 Οκτωβρίου 2026, στο ίδιο διεθνές επιστημονικό περιοδικό, Environment International (DOI: 10.1016/j.envint.2026.110583).

Τι δείχνουν τα νέα ερευνητικά αποτελέσματα;

Οι δύο ερευνητικές ομάδες αξιοποίησαν προηγμένες στατιστικές μεθόδους και μαθηματικά μοντέλα, προκειμένου να διερευνήσουν τις παραπάνω συσχετίσεις. Η ανάλυση βασίστηκε σε 947 μετρήσεις συγκεντρώσεων οργανοχλωριωμένων φυτοφαρμάκων στο αίμα παιδιών της Μελέτης Μητέρας-Παιδιού ΡΕΑ, στις ηλικίες των 4 ετών (375 παιδιά), των 6,5 ετών (239 παιδιά) και των 11 ετών (333 παιδιά).
Η διάρκεια του θηλασμού αναδείχθηκε ως ο παράγοντας με την ισχυρότερη συσχέτιση με τις αυξημένες συγκεντρώσεις DDE, DDT και εξαχλωροβενζολίου στο αίμα των παιδιών. Η συσχέτιση ήταν εντονότερη όταν ο θηλασμός διαρκούσε περισσότερο από τέσσερις μήνες, ιδιαίτερα σε σύγκριση με την απουσία θηλασμού. Συνολικά, , τα παιδιά που θηλάστηκαν για περισσότερους από τέσσερις μήνες είχαν περίπου 2,3 φορές υψηλότερες συγκεντρώσεις DDE+DDT και περίπου 31% υψηλότερες συγκεντρώσεις εξαχλωροβενζολίου σε σύγκριση με τα παιδιά που δεν θηλάστηκαν.

Η συσχέτιση αυτή ήταν ισχυρότερη στην ηλικία των 4 ετών και παρουσίαζε σταδιακή εξασθένηση στις ηλικίες των 6,5 και 11 ετών. Η εξέλιξη αυτή είναι συμβατή με τη σταδιακή μείωση των συγκεντρώσεων των ουσιών λόγω της σωματικής ανάπτυξης των παιδιών, η οποία μεταβάλλει τη συγκέντρωσή τους σε σχέση με το σωματικό βάρος, καθώς και λόγω της σταδιακής αποβολής τους από τον οργανισμό.

Η ευλογία του θηλασμού μετατρέπεται σε κατάρα εξαιτίας αυτών των φυτοφαρμάκων;

Δυστυχώς, η συσχέτιση της διάρκειας του θηλασμού με το άθροισμα των συγκεντρώσεων DDE και DDT παρέμεινε στατιστικά ανιχνεύσιμη ακόμη και στην ηλικία των 11 ετών, εύρημα συμβατό με τη μακρά παραμονή των συγκεκριμένων ουσιών στον ανθρώπινο οργανισμό.

Είναι ιδιαίτερα σημαντικό ότι η συσχέτιση αυτή παρέμεινε ανεξάρτητη από την διατροφή των παιδιών και την επαγγελματική ενασχόληση των γονέων με τη γεωργία.

Ένα ακόμη ενδιαφέρον εύρημα αφορούσε το εξαχλωροβενζόλιο. Η συσχέτιση των συγκεντρώσεών του στο αίμα των παιδιών με τη διάρκεια του θηλασμού ήταν ισχυρότερη όταν οι αντίστοιχες προγεννητικές συγκεντρώσεις στο αίμα των μητέρων ήταν υψηλότερες. Το εύρημα αυτό είναι συμβατό με την υπόθεση ότι ο θηλασμός αποτελεί μία από τις οδούς μεταφοράς του συσσωρευμένου φορτίου ορισμένων τοξικών ενώσεων από τη μητέρα στο παιδί.

Αντίθετα, η διαμονή σε αστικές ή αγροτικές περιοχές δεν φάνηκε να αποτελεί καθοριστικό παράγοντα για την έκθεση των παιδιών στις συγκεκριμένες οργανοχλωριωμένες ενώσεις, όπως αυτή αποτυπώνεται στις συγκεντρώσεις τους στο αίμα.

Τι προτείνετε εσείς μέσα σε ένα νεοφιλελεύθερο σύστημα καταστροφής της ανθρώπινης ζωής από τα γεννοφάσκια της;

Ιδιαίτερη έμφαση πρέπει να δοθεί στο γεγονός ότι τα ευρήματα της μελέτης δεν υποδεικνύουν την ανάγκη περιορισμού ή τροποποίησης του θηλασμού. Αντίθετα, αναδεικνύουν την ανάγκη ουσιαστικής μείωσης της έκθεσης των γυναικών αναπαραγωγικής ηλικίας σε τοξικές ουσίες, ιδίως κατά την περίοδο πριν από τη σύλληψη, αλλά και κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης και της γαλουχίας.

Για μία ακόμη φορά καθίσταται σαφής η σημασία της συστηματικής παρακολούθησης της έκθεσης του πληθυσμού στα φυτοφάρμακα, καθώς και της συνεχούς παρακολούθησης της τροφικής αλυσίδας για υπολείμματα αυτών των ουσιών, που έχουν απαγορευτεί εδώ και δεκαετίες. Η μελέτη δεν βρήκε ενδείξεις σύνδεσης με τη σημερινή γεωργική δραστηριότητα· τα ευρήματα συνάδουν με την ιστορική χρήση του DDT.

Η σημασία του ζητήματος υπερβαίνει τα ελληνικά σύνορα. Σε πρόσφατο δημοσίευμά της, στις 24 Οκτωβρίου 2026, η έγκριτη γαλλική εφημερίδα Le Monde, στο άρθρο με τίτλο «Comment protéger nos enfants des pesticides», αναφέρεται εκτενώς στις ανησυχίες για τη σύνδεση της έκθεσης σε τοξικά φυτοφάρμακα με την εμφάνιση παιδικών καρκίνων, καθώς και στον αγώνα οικογενειών παιδιών που έχουν νοσήσει για την προώθηση της λεγόμενης οικολογικής μετάβασης στη γεωργία και την ουσιαστική προστασία της δημόσιας υγείας.

Η νέα μελέτη του Πανεπιστημίου Κρήτης συμβάλλει σε αυτή τη διεθνή συζήτηση, αναδεικνύοντας ότι η προστασία της υγείας των παιδιών αρχίζει πολύ πριν από τη γέννησή τους και προϋποθέτει τη μείωση της έκθεσης σε περιβαλλοντικούς ρύπους ήδη από την αναπαραγωγική ηλικία των γονέων.

efsyn.gr