LSE: Η Ελλάδα μετατρέπεται σε «οικονομία της καφετέριας» – Η παγίδα του τουρισμού και των χαμηλών μισθών

Μελέτη του London School of Economics αποκαλύπτει τις διαρθρωτικές αδυναμίες του ελληνικού αναπτυξιακού μοντέλου – Μείωση της παραγωγικότητας κατά 16%, απώλειες πραγματικών μισθών έως 35% και εκρηκτική αύξηση της απασχόλησης στον τουρισμό, χωρίς αντίστοιχη δημιουργία προστιθέμενης αξίας

Μια οικονομία που δημιουργεί ολοένα περισσότερες θέσεις εργασίας σε καφετέριες, εστιατόρια και ξενοδοχεία, αλλά δυσκολεύεται να αυξήσει την παραγωγικότητα και τους πραγματικούς μισθούς της, περιγράφει νέα μελέτη του London School of Economics (LSE) για την Ελλάδα. Πρόκειται για μια εξέλιξη που, σύμφωνα με τους ερευνητές, αναδεικνύει τις αδυναμίες του αναπτυξιακού μοντέλου που διαμορφώθηκε μετά την περίοδο των μνημονίων.

Η μελέτη, με τίτλο «The Café Economy» («Η οικονομία της καφετέριας»), σύμφωνα με ρεπορτάζ του greekreporter.com, εκπονήθηκε στο πλαίσιο του Hellenic Observatory του LSE από τους Μιχάλη Νικηφόρο, Βλάση Μισσό, Χρήστο Πέρρο και Νικόλαο Ροδουσάκη και εξετάζει τον μετασχηματισμό της ελληνικής οικονομίας κατά την τελευταία δεκαπενταετία.

Το βασικό συμπέρασμα είναι ότι η δυσανάλογη ανάπτυξη του τουρισμού, της εστίασης και της φιλοξενίας, σε συνδυασμό με τη συρρίκνωση παραγωγικότερων δραστηριοτήτων, έχει δημιουργήσει ένα οικονομικό μοντέλο που στηρίζεται σε χαμηλούς μισθούς, υψηλή ένταση εργασίας και περιορισμένη παραγωγικότητα.

Οι ερευνητές υποστηρίζουν ότι, παρά τις επανειλημμένες εξαγγελίες για τη μετάβαση σε ένα νέο παραγωγικό μοντέλο, η ελληνική οικονομία εξακολουθεί να βασίζεται σε ένα σύστημα ανάπτυξης με «πήλινα πόδια», το οποίο μπορεί να στηρίζει την απασχόληση και τις τουριστικές εισπράξεις, αλλά δεν εξασφαλίζει μακροπρόθεσμη ευημερία.

Η «οικονομία της καφετέριας» και το ελληνικό αναπτυξιακό μοντέλο

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΗ

Ηράκλειο: Έφυγε ο «Μαστρο-Κώστας»: Ο άνθρωπος που συνέβαλε στην ανάπτυξη του τουρισμού στη Χερσόνησο

Με τον όρο «οικονομία της καφετέριας», οι ερευνητές περιγράφουν τη μεγάλη επέκταση του κλάδου των υπηρεσιών καταλύματος και εστίασης, γνωστού διεθνώς ως Accommodation and Food Service Activities (AFSA).

Στο επίκεντρο της ανάλυσης βρίσκονται δραστηριότητες όπως τα ξενοδοχεία, τα εστιατόρια και τα μπαρ, αλλά και η ευρύτερη οικονομική δραστηριότητα που συνδέεται με τον τουρισμό, την ψυχαγωγία και τις βραχυχρόνιες μισθώσεις.

Σύμφωνα με τη μελέτη, η στροφή αυτή ενισχύθηκε μετά την εφαρμογή των προγραμμάτων δημοσιονομικής προσαρμογής και των διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων που απελευθέρωσαν την αγορά εργασίας και τις αγορές προϊόντων.

Η βασική υπόσχεση των μεταρρυθμίσεων ήταν ότι η μεγαλύτερη ευελιξία και η ενίσχυση του ανταγωνισμού θα οδηγούσαν σε υψηλότερη παραγωγικότητα και καλύτερες οικονομικές επιδόσεις.

Ωστόσο, οι ερευνητές υποστηρίζουν ότι συνέβη το αντίθετο: η απασχόληση μετακινήθηκε προς δραστηριότητες χαμηλότερης παραγωγικότητας, ενώ η συνολική παραγωγικότητα της ελληνικής οικονομίας υποχώρησε σημαντικά.

Μείωση παραγωγικότητας 16% και πραγματικών μισθών έως 35%

Τα στοιχεία που παρουσιάζει η μελέτη αποτυπώνουν το μέγεθος της μεταβολής.

Η παραγωγικότητα της εργασίας στην Ελλάδα μειώθηκε κατά 16% μεταξύ 2009 και 2024, παραμένοντας κάτω από τα επίπεδα που είχαν καταγραφεί πριν από την οικονομική κρίση.

Ακόμη μεγαλύτερη ήταν η υποχώρηση των πραγματικών μισθών, οι οποίοι, σύμφωνα με την ανάλυση, μειώθηκαν συνολικά κατά 26% έως 35%.

Στον τουριστικό κλάδο, η πτώση των πραγματικών αποδοχών έφτασε, σε ορισμένες περιπτώσεις, ακόμη και το 60%.

Οι συγγραφείς θεωρούν ότι η εξέλιξη αυτή αντανακλά μια βαθιά αναδιανομή εισοδήματος εις βάρος της εργασίας, καθώς η συμπίεση των μισθών αποτέλεσε βασικό μηχανισμό προσαρμογής της οικονομίας.

Κατά την εκτίμησή τους, η κατάρρευση της παραγωγικότητας δεν προήλθε μόνο από τις αλλαγές στη διάρθρωση της απασχόλησης, αλλά και από τη μείωση της συνολικής ζήτησης και τη μεγάλη υποχώρηση των πραγματικών μισθών.

Ιδιαίτερα σημαντικό είναι ότι η μετατόπιση εργαζομένων προς τον κλάδο καταλυμάτων και εστίασης εξηγεί, σύμφωνα με τη μελέτη, περίπου το ένα τρίτο της συνολικής μείωσης της παραγωγικότητας της εργασίας.

Την ίδια περίοδο, η ελληνική οικονομία έχασε εκατοντάδες χιλιάδες θέσεις εργασίας σε παραγωγικούς τομείς, όπως η μεταποίηση, ενώ δεν κατάφερε να δημιουργήσει επαρκείς ευκαιρίες απασχόλησης σε δραστηριότητες υψηλής τεχνολογίας και καινοτομίας.

Τουρισμός: 87% περισσότερες θέσεις εργασίας, μόλις 11% μεγαλύτερη προστιθέμενη αξία

Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά ευρήματα της έρευνας αφορά την απόκλιση ανάμεσα στην αύξηση της απασχόλησης και την παραγωγή οικονομικής αξίας στον κλάδο των καταλυμάτων και της εστίασης.

Μεταξύ 2009 και 2023, η απασχόληση στον συγκεκριμένο κλάδο αυξήθηκε κατά 87%.

Ωστόσο, η ακαθάριστη προστιθέμενη αξία αυξήθηκε μόλις κατά 11% την ίδια περίοδο.

Η μεγάλη αυτή διαφορά αποτελεί, κατά τους ερευνητές, ένδειξη ότι η ανάπτυξη του κλάδου στηρίχθηκε κυρίως στην προσθήκη εργαζομένων και όχι σε ουσιαστική αύξηση της παραγωγικότητας.

Ο κλάδος καταλυμάτων και εστίασης εξελίχθηκε στον μεγαλύτερο εργοδότη της ελληνικής οικονομίας, αλλά χαρακτηρίζεται από χαμηλές αποδοχές, επισφαλείς μορφές απασχόλησης και αυξημένη παρουσία θέσεων μερικής εργασίας.

Η εξέλιξη αυτή δημιουργεί ένα παράδοξο: ενώ ο τουρισμός εμφανίζει ισχυρή ανάπτυξη και απορροφά σημαντικό αριθμό εργαζομένων, η συμβολή του στη βελτίωση της συνολικής παραγωγικότητας παραμένει περιορισμένη.

Πτυχιούχοι σε θέσεις χαμηλής ειδίκευσης

Η μελέτη αναδεικνύει και μια δεύτερη σημαντική αντίφαση της ελληνικής αγοράς εργασίας: τη μεγάλη απόσταση ανάμεσα στο μορφωτικό επίπεδο των εργαζομένων και στις απαιτήσεις των θέσεων που καλούνται να αναλάβουν.

Σύμφωνα με τους ερευνητές, το εργατικό δυναμικό στον τουρισμό είναι πλέον περισσότερο μορφωμένο, αλλά συχνά απασχολείται σε θέσεις που δεν αξιοποιούν τις γνώσεις και τις δεξιότητές του.

Πολλοί απόφοιτοι πανεπιστημίων εργάζονται σε δραστηριότητες χαμηλής ειδίκευσης, χωρίς να έχουν τη δυνατότητα να αξιοποιήσουν ουσιαστικά τα προσόντα τους.

Τα στοιχεία της Eurostat που επικαλείται η μελέτη δείχνουν ότι η Ελλάδα συγκαταλέγεται στις ευρωπαϊκές χώρες με τα υψηλότερα ποσοστά υπερπροσοντούχων νέων πτυχιούχων, μετά την Ισπανία.

Ειδικότερα, περισσότερο από το 86% των νέων πτυχιούχων που απασχολούνται στον τουρισμό και τη φιλοξενία εργάζεται σε θέσεις κατώτερες των τυπικών προσόντων του, σύμφωνα με τα στοιχεία που παρατίθενται.

Η αναντιστοιχία αυτή περιορίζει τις δυνατότητες επαγγελματικής εξέλιξης και υποδηλώνει ότι η οικονομία δεν δημιουργεί αρκετές θέσεις εργασίας υψηλής εξειδίκευσης.

Η επιστροφή σε ένα «δυαδικό» οικονομικό μοντέλο

Οι συγγραφείς υποστηρίζουν ότι η ελληνική οικονομία εμφανίζει χαρακτηριστικά ενός «δυαδικού» αναπτυξιακού μοντέλου, το οποίο συναντάται συχνότερα σε λιγότερο ανεπτυγμένες οικονομίες ή σε χώρες που βρίσκονται σε μεταβατικό στάδιο.

Σε ένα τέτοιο μοντέλο συνυπάρχουν δραστηριότητες με διαφορετικά επίπεδα παραγωγικότητας, ενώ η αύξηση της απασχόλησης συγκεντρώνεται σε κλάδους που στηρίζονται στο φθηνό εργατικό δυναμικό.

Οι χαμηλοί μισθοί επιτρέπουν στις επιχειρήσεις να απορροφούν εργαζομένους χωρίς να απαιτούνται αντίστοιχες επενδύσεις σε τεχνολογία, εξοπλισμό ή καινοτομία.

Ωστόσο, αυτή η μορφή ανάπτυξης μπορεί να λειτουργήσει ανασταλτικά για τη μακροπρόθεσμη ανταγωνιστικότητα.

Όπως επισημαίνεται στη μελέτη, όταν το κόστος εργασίας παραμένει χαμηλό, οι επιχειρήσεις έχουν μικρότερο κίνητρο να επενδύσουν σε τεχνολογικό εκσυγχρονισμό και αύξηση της παραγωγικότητας.

Οι ερευνητές χαρακτηρίζουν αυτή τη μεταβολή μορφή ιστορικής οπισθοδρόμησης, καθώς η οικονομία στρέφεται προς δραστηριότητες χαμηλότερης προστιθέμενης αξίας αντί να ενισχύει τους πιο παραγωγικούς τομείς.

Η κληρονομιά των μνημονίων

Η έρευνα συνδέει τις σημερινές διαρθρωτικές αδυναμίες με τις οικονομικές πολιτικές που εφαρμόστηκαν κατά την περίοδο των τριών προγραμμάτων διάσωσης, από το 2010 έως το 2018.

Σύμφωνα με τους συγγραφείς, τα προγράμματα δημοσιονομικής προσαρμογής και οι μεταρρυθμίσεις που τα συνόδευσαν δεν οδήγησαν στην αναμενόμενη ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας.

Αντίθετα, υποστηρίζουν ότι προκάλεσαν βαθιά ύφεση, από τις συνέπειες της οποίας η ελληνική οικονομία δεν έχει ανακάμψει πλήρως ως προς κρίσιμους δείκτες, όπως η παραγωγικότητα και οι πραγματικοί μισθοί.

Οι ερευνητές υπενθυμίζουν επίσης ότι ακόμη και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο αναγνώρισε πως είχε υποτιμήσει τις αρνητικές επιπτώσεις της απότομης δημοσιονομικής συρρίκνωσης.

Κατά την ανάλυσή τους, η ελληνική εμπειρία αμφισβητεί την αντίληψη ότι η απελευθέρωση των αγορών οδηγεί αυτομάτως σε μεγαλύτερη οικονομική αποτελεσματικότητα.

Αντίθετα, θεωρούν ότι οι επιπτώσεις των μεταρρυθμίσεων εξαρτώνται από τη διάρθρωση της οικονομίας, τη ζήτηση και τις θεσμικές συνθήκες μέσα στις οποίες εφαρμόζονται.

Η θετική πλευρά: Πώς ο τουρισμός βοήθησε το εξωτερικό ισοζύγιο

Παρά την κριτική στο σημερινό αναπτυξιακό μοντέλο, η μελέτη αναγνωρίζει ότι η επέκταση του τουρισμού είχε σημαντικά οφέλη για την ελληνική οικονομία.

Το σημαντικότερο αφορά τη βελτίωση του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών, καθώς οι εισπράξεις από ξένους επισκέπτες ενίσχυσαν τις εξωτερικές ροές εισοδήματος.

Σύμφωνα με τους ερευνητές, το πλεόνασμα του ισοζυγίου ταξιδιωτικών υπηρεσιών βελτιώθηκε κατά πέντε ποσοστιαίες μονάδες μεταξύ 2009 και 2023.

Η εξέλιξη αυτή αντιστοιχούσε περίπου στο ήμισυ της συνολικής μείωσης του ελλείμματος τρεχουσών συναλλαγών κατά την ίδια περίοδο.

Ο τουρισμός συνέβαλε επομένως καθοριστικά στη βελτίωση της εξωτερικής θέσης της χώρας και στη δημιουργία θέσεων εργασίας.

Ωστόσο, οι συγγραφείς τονίζουν ότι τα συγκεκριμένα οφέλη δεν αναιρούν τις μακροπρόθεσμες αδυναμίες που προκαλεί η υπερβολική εξάρτηση από έναν κλάδο χαμηλής παραγωγικότητας.

Στεγαστική κρίση, υπερτουρισμός και εξάρτηση από το εξωτερικό

Η έρευνα εξετάζει επίσης τις ευρύτερες κοινωνικές και περιβαλλοντικές συνέπειες της υπερβολικής συγκέντρωσης οικονομικής δραστηριότητας στον τουρισμό.

Μία από τις σημαντικότερες είναι η στεγαστική κρίση, η οποία επιδεινώνεται από την επέκταση των βραχυχρόνιων μισθώσεων και την αύξηση των ξένων επενδύσεων στην αγορά ακινήτων.

Οι εξελίξεις αυτές, σύμφωνα με τη μελέτη, συμβάλλουν στην άνοδο των ενοικίων, καθιστώντας τη στέγαση ολοένα δυσκολότερη για τους εργαζομένους και τους μόνιμους κατοίκους σε πολλές περιοχές.

Παράλληλα, η δυσανάλογη τουριστική ανάπτυξη συνδέεται με περιβαλλοντική επιβάρυνση, πίεση στις τοπικές υποδομές και υποβάθμιση πολιτιστικών και φυσικών πόρων, φαινόμενα που εντάσσονται στη συζήτηση για τον υπερτουρισμό.

Ένας ακόμη κίνδυνος είναι η αυξανόμενη εξάρτηση της οικονομίας από την εξωτερική ζήτηση.

Όσο μεγαλύτερο μέρος της οικονομικής δραστηριότητας βασίζεται στον τουρισμό, τόσο περισσότερο ολόκληρες περιοχές επηρεάζονται από τις μεταβολές στις διεθνείς ταξιδιωτικές ροές και την εποχικότητα.

Η εξάρτηση αυτή καθιστά τις τοπικές οικονομίες περισσότερο ευάλωτες σε εξωτερικές διαταραχές, ενώ περιορίζει τις δυνατότητες διαφοροποίησης της παραγωγικής τους βάσης.

Τι προτείνει η μελέτη για την επόμενη ημέρα

Το βασικό μήνυμα των ερευνητών είναι ότι η Ελλάδα χρειάζεται μια ουσιαστική αλλαγή αναπτυξιακής στρατηγικής, η οποία δεν θα στηρίζεται αποκλειστικά στη δημιουργία περισσότερων θέσεων εργασίας σε υπηρεσίες χαμηλής παραγωγικότητας.

Η μελέτη υπογραμμίζει την ανάγκη για πολιτικές που θα ενισχύουν τη συνολική ζήτηση, θα προωθούν παραγωγικούς κλάδους υψηλής προστιθέμενης αξίας και θα στηρίζουν τον τεχνολογικό εκσυγχρονισμό.

Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στη δημιουργία συνθηκών ανάπτυξης που θα επιτρέπουν την αύξηση των πραγματικών μισθών και τη δικαιότερη κατανομή των οικονομικών ωφελειών.

«Μια επιτυχημένη πορεία για την Ελλάδα θα απαιτήσει πολιτικές που όχι μόνο θα αποκαθιστούν τη ζήτηση, αλλά θα προωθούν στρατηγικά κλάδους υψηλής παραγωγικότητας, θα στηρίζουν την τεχνολογική αναβάθμιση και θα διασφαλίζουν ανάπτυξη χωρίς αποκλεισμούς», αναφέρουν οι συγγραφείς.

Προειδοποιούν, μάλιστα, ότι χωρίς μια τέτοια αλλαγή, η «οικονομία της καφετέριας» κινδυνεύει να μην αποτελέσει μια προσωρινή προσαρμογή, αλλά μια μακροχρόνια ισορροπία στασιμότητας.

Το συμπέρασμα της μελέτης δεν είναι ότι ο τουρισμός πρέπει να περιοριστεί ή ότι η συμβολή του στην ελληνική οικονομία είναι ασήμαντη.

Αντίθετα, το κρίσιμο ζήτημα είναι κατά πόσο η ανάπτυξή του μπορεί να συνδυαστεί με την ενίσχυση της μεταποίησης, της τεχνολογίας, της καινοτομίας και άλλων δραστηριοτήτων που δημιουργούν μεγαλύτερη αξία ανά εργαζόμενο.

Η πρόκληση, σύμφωνα με τους ερευνητές, είναι η μετάβαση από ένα μοντέλο που βασίζεται κυρίως στην αύξηση της απασχόλησης με χαμηλό κόστος εργασίας σε μια οικονομία που δημιουργεί περισσότερη αξία, καλύτερες αμοιβές και βιώσιμες προοπτικές ανάπτυξης.