Μάο Τσετούνγκ: Μισός αιώνας από τον θάνατο του ηγέτη που διχάζει ακόμα την Κίνα

Η αμφιλεγόμενη κληρονομιά, το μονοκομματικό κράτος και η αδυναμία του Πεκίνου για ουσιαστική αυτοκριτική

Το πορτρέτο του κρέμεται στην Πύλη της Ουράνιας Ειρήνης, στην καρδιά του πολιτικού κέντρου της Λαϊκής Δημοκρατίας της Κίνας. Πέθανε στις 9 Σεπτεμβρίου 1976 σε ηλικία 82 ετών στο Πεκίνο. Ακόμα και μισό αιώνα μετά τον θάνατό του, η κληρονομιά του Μάο παραμένει βαθιά αντιφατική.

Ο Μάο ονειρευόταν μια ισχυρή κομμουνιστική χώρα με σχεδιασμένη οικονομία, στην οποία το κράτος θα αναλάμβανε την αναδιανομή. Προπαγάνδιζε τον ταξικό αγώνα και το 1966 ξεκίνησε την Πολιτιστική Επανάσταση, η οποία διήρκεσε έως τον θάνατό του. Όσοι ανήκαν στις λεγόμενες «Πέντε Μαύρες Κατηγορίες», μεταξύ αυτών καπιταλιστές και αντεπαναστάτες, φυλακίζονταν. Το προλεταριάτο έπρεπε να κυβερνά τη χώρα.

Μία από τις πιο θεμελιώδεις αλλαγές μετά τον θάνατο του Μάο ήταν το τέλος της κατάταξης των ανθρώπων με βάση την ταξική τους καταγωγή, όπως εξηγεί ο ιστορικός Ντάνιελ Λέζε από το Πανεπιστήμιο του Φράιμπουργκ. Η αβεβαιότητα και η στρατηγική αυθαιρεσία που συνδέονταν με την ταξινόμηση ανθρώπων ως κοινωνικών «εχθρών» είχαν δημιουργήσει ένα βαθύ αίσθημα ανασφάλειας και είχαν καταστήσει την κοινωνία ευάλωτη στη χειραγώγηση.

Είναι ακόμη επίκαιρες οι ιδέες του Μάο;

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΗ

Από πού πήρε το όνομά του το Ηράκλειο; – Τα ονόματα που είχε η πόλη μέσα στους αιώνες

Στο ερώτημα εάν η Κίνα θα μπορούσε ακόμα και σήμερα να χρειάζεται τις ιδέες του Μάο, ο Ζανγκ Λουν, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Cergy-Paris, απαντά με ένα σαφές όχι. «Η πιο θεμελιώδης αλλαγή στην Κίνα ήταν η “απομαοποίηση”», όπως λέει ο Ζανγκ σε συνέντευξή του στην DW.

«Ωστόσο αυτή η διαδικασία δεν ολοκληρώθηκε ποτέ πλήρως κατά τις τελευταίες πέντε δεκαετίες», παραδέχεται ο ειδικός. Αυτό που παρέμεινε είναι το μονοκομματικό κράτος και η ισχυρή ηγεσία του Κομμουνιστικού Κόμματος της Κίνας (ΚΚΚ). Το όνομα του Μάο βρίσκεται στο κινεζικό Σύνταγμα και η σκέψη του εξακολουθεί να αποτελεί μέρος της επίσημης ιδεολογίας της χώρας, σύμφωνα με το protothema.gr.

Η κυριαρχία του κόμματος πάνω στο κράτος και την κοινωνία παρέμεινε επί δεκαετίες μια θεμελιώδης αρχή, λέει ο καθηγητής Ζαν Κρίστοφερ Μίτελστεντ από το Ινστιτούτο Ασίας και Ανατολής του Πανεπιστημίου της Ζυρίχης. Η περίφημη φράση του Μάο «Η πολιτική εξουσία πηγάζει από τις κάννες των όπλων» εξακολουθεί να ισχύει: όλοι οι γενικοί γραμματείς του ΚΚ ήταν ταυτοχρόνως και ανώτατοι διοικητές των ενόπλων δυνάμεων.

Ο Μάο καθιέρωσε τις ιδέες του ως θεσμικό πυρήνα στη διακυβέρνηση του κράτους. Η αρχή είναι πως «το κόμμα ηγείται των πάντων», τονίζει ο επικριτικός απέναντι στην κυβέρνηση δημοσιογράφος Τσανγκ Πινγκ, ο οποίος ζει εξόριστος στη Γερμανία. «Το ΚΚΚ θα επιβάλλει τους πολιτικούς του στόχους με οποιοδήποτε τίμημα. Τα συμφέροντα του απλού πληθυσμού μπορούν να θυσιαστούν στον βαθμό που αυτό είναι αναγκαίο για τη διατήρηση του καθεστώτος».

Η κληρονομιά του Μάο

Όσο αμφιλεγόμενος κι αν ήταν ο Μάο μέσα στο κόμμα, οι μεταγενέστεροι ηγέτες τον τιμούσαν. Ο Χουά Γκουοφένγκ, επικεφαλής του ΚΚ από το 1976 έως το 1981, συνόψισε την πολιτική γραμμή με τη φράση: «Θα διατηρήσουμε όλες τις πολιτικές αποφάσεις που έλαβε ο πρόεδρος Μάο και θα ακολουθήσουμε απαρέγκλιτα όλες τις οδηγίες που έδωσε».

Ο διάδοχος του Χουά, ο μεταρρυθμιστής πολιτικός Ντενγκ Σιαοπίνγκ, είχε υποφέρει και ο ίδιος από τις πολιτικές εκστρατείες του Μάο. Παρ’ όλα αυτά ο Ντενγκ δήλωσε το 1980 σε συνέντευξή του στην Ιταλίδα δημοσιογράφο Οριάνα Φαλάτσι ότι το πορτρέτο του Μάο στην Πύλη Τιανανμέν θα έπρεπε να παραμείνει εκεί «για πάντα». Τα επιτεύγματα του Μάο υπερείχαν των λαθών του. «Το να δυσφημεί κανείς τον σύντροφο Μάο Τσετούνγκ σημαίνει επίσης πως δυσφημεί το κόμμα μας και τη χώρα μας».

Ο Ντενγκ ανέφερε σε εκείνη τη συνέντευξη και ένα ποσοστό: ο Μάο είχε ενεργήσει κατά 70% σωστά και κατά 30% λανθασμένα – ιδίως σε ό,τι αφορά την Πολιτιστική Επανάσταση από το 1966 έως το 1976, η οποία ξεκίνησε με πρωτοβουλία του Μάο για τον μαζικό ταξικό αγώνα και βύθισε τη χώρα στο χάος.

Το 1978 ο Ντενγκ εισήγαγε τη λεγόμενη πολιτική μεταρρυθμίσεων και άνοιξε τον δρόμο της Κίνας προς την ευημερία. Οι μεταγενέστεροι πρόεδροι της χώρας όμως δεν αμφισβήτησαν ποτέ το κύρος του πολιτικού ειδώλου του Μάο. Το 2013 ο γενικός γραμματέας Σι Τζινπίνγκ δήλωσε ότι η περίοδος μετά τις μεταρρυθμίσεις δεν θα έπρεπε να χρησιμοποιείται για να αναιρεθεί η προηγούμενη περίοδος. Η εποχή πριν από το 1978 διαμορφώθηκε σχεδόν αποκλειστικά από τον Μάο.

Η αποτίμηση της ιστορίας αποφεύγεται

«Ακόμα και σήμερα η νομιμοποίηση του ΚΚΚ εξαρτάται από τον Μάο», τονίζει ο ιστορικός Μίτελστεντ από το Πανεπιστήμιο της Ζυρίχης.

«Μια συνολική νέα αποτίμηση του Μάο θα μπορούσε να κλονίσει εκ θεμελίων το ΚΚΚ. Δεν θα έθετε μόνο ερωτήματα για τις προσωπικές αποφάσεις του Μάο, αλλά και για τους θεσμούς και τις δομές που τις κατέστησαν δυνατές, καθώς και για την αξίωση του κόμματος να κατέχει το αποκλειστικό δικαίωμα να ερμηνεύει τη δική του ιστορία».