Νεκτάριος Ταβερναράκης στο CRETAONE 102,3: «Χωρίς στρατηγική και σταθερότητα, η έρευνα στην Ελλάδα δεν έχει μέλλον»

Ο Καθηγητής Μοριακής Βιολογίας και Διευθυντής Ερευνών του ΙΜΒΒ-ΙΤΕ μίλησε για το brain drain, τα όρια της επιστήμης απέναντι στη γήρανση, την επικινδυνότητα του κομπογιαννιτισμού, την επανάσταση της τεχνητής νοημοσύνης και τις προϋποθέσεις για ένα αυτόνομο Υπουργείο Έρευνας

Σε μια αναλυτική και ευρεία συνέντευξη εφ’ όλης της ύλης στον ραδιοφωνικό σταθμό CRETAONE 102,3, ο Τακτικός Καθηγητής Μοριακής Βιολογίας Συστημάτων στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Κρήτης και Διευθυντής Ερευνών στο Ινστιτούτο Μοριακής Βιολογίας και Βιοτεχνολογίας του Ιδρύματος Τεχνολογίας και Έρευνας (ΙΤΕ), Νεκτάριος Ταβερναράκης, τοποθετήθηκε για τα κρίσιμα ζητήματα που απασχολούν την ελληνική και τη διεθνή επιστημονική κοινότητα.

Καλεσμένος στην εκπομπή «Μαζί» με τη Μαρία Ορφανάκη και τον Δημήτρη Κανάκη, ο διακεκριμένος Κρήτος επιστήμονας ανέλυσε τις παθογένειες της εγχώριας ερευνητικής πολιτικής, το στοίχημα του επαναπατρισμού των επιστημόνων, τις νεότερες εξελίξεις στη βιοϊατρική έρευνα για τη γήρανση, αλλά και τις προκλήσεις της τεχνητής νοημοσύνης.

Από την απομόνωση του brain drain στην κυκλοφορία του brain circulation

Το πρώτο μεγάλο κεφάλαιο της συζήτησης άνοιξε με το διαχρονικό πρόβλημα της φυγής των νέων επιστημόνων στο εξωτερικό. Ο κ. Ταβερναράκης αποδομεί την αντίληψη ότι το brain drain είναι ένα αμιγώς ελληνικό φαινόμενο ή μια εκ των πραγμάτων καταστροφική διαδικασία. Όπως εξήγησε, η μετάβαση στο εξωτερικό είναι απαραίτητη προκειμένου οι ερευνητές να εκπαιδευτούν σε τεχνολογίες και αντικείμενα που δεν υπάρχουν στη χώρα τους. Το λάθος θα ήταν να προσπαθήσει κανείς να «περιφράξει» το τοπίο εμποδίζοντας τη φυγή, γεγονός που θα οδηγούσε σε μαρασμό λόγω αποκοπής από τις διεθνείς εξελίξεις.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΗ

Επίδομα 400 ευρώ: «Κλείδωσε» η ημερομηνία πληρωμής – Πότε μπαίνει στους λογαριασμούς

Το ουσιαστικό πρόβλημα έγκειται στην αδυναμία της Ελλάδας να πετύχει το λεγόμενο «brain circulation», τη συνεχή δηλαδή κυκλοφορία και επιστροφή των επιστημόνων, οι οποίοι θα φέρουν πίσω τη νέα γνώση. Φέροντας ως παράδειγμα το Ισραήλ, που εξελίχθηκε σε παγκόσμια δύναμη καινοτομίας και «startup nation» ακριβώς επειδή οι επιστήμονές του επέστρεφαν μεταφέροντας τεχνογνωσία στην οικονομία, ο καθηγητής σημείωσε ότι στην Ελλάδα ο αριθμός όσων επιστρέφουν παραμένει ανεπαρκής.

Επιπλέον, υπογράμμισε πως όσοι επιστρέφουν το κάνουν συχνά για προσωπικούς ή οικογενειακούς λόγους και όχι επειδή ελκύονται από ένα ανταγωνιστικό επαγγελματικό περιβάλλον. Οι αμοιβές παραμένουν μη ανταγωνιστικές, αλλά το μεγαλύτερο αγκάθι είναι η έλλειψη οργάνωσης. Το ερευνητικό σύστημα στην Ελλάδα πάσχει από απουσία συνέπειας, περιοδικότητας και προγραμματισμού στις προκηρύξεις, καθιστώντας αβέβαιο το μέλλον για όποιον επιθυμεί να σχεδιάσει μια μακροπρόθεσμη σταδιοδρομία.

Τα δομικά ελλείμματα της ερευνητικής στρατηγικής και η προοπτική νέου Υπουργείου

Συνεχίζοντας την ανάλυσή του για τα αίτια της παραμέλησης του τομέα, ο κ. Ταβερναράκης επεσήμανε ότι η έρευνα δεν έχει αντιμετωπιστεί διαχρονικά ως στρατηγική προτεραιότητα για τη χώρα, σε αντίθεση με τομείς όπως ο τουρισμός ή ο αγροδιατροφικός κλάδος. Αν και η οικονομική κρίση επιδείνωσε την κατάσταση, το πρόβλημα είναι πρωτίστως θέμα νοοτροπίας και έλλειψης μακροπρόθεσμου σχεδιασμού. Συχνά ακούγονται εξαγγελίες για την εφαρμογή της καινοτομίας, αλλά παραγνωρίζεται το γεγονός ότι για να υπάρξει καινοτομία απαιτείται πρώτα ισχυρή βασική έρευνα.

Παρά τις αντιξοότητες, το ανθρώπινο δυναμικό της χώρας αποδεικνύει ότι μπορεί να παράγει έρευνα αιχμής. Έλληνες ερευνητές καταφέρνουν να δημοσιεύουν στα κορυφαία επιστημονικά περιοδικά και να διεκδικούν με επιτυχία τις εξαιρετικά ανταγωνιστικές χρηματοδοτήσεις του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Έρευνας (ERC), ξεπερνώντας συχνά συναδέλφους τους από προηγμένες χώρες όπως η Γερμανία και η Ελβετία.

Κληθείς να σχολιάσει τις πρωθυπουργικές προθέσεις για τη δημιουργία αυτοτελούς Υπουργείου Έρευνας και Καινοτομίας, ο κ. Ταβερναράκης χαρακτήρισε την ιδέα θετική, υπό την αυστηρή προϋπόθεση ότι δεν θα αποτελέσει μια απλή «αλλαγή ταμπέλας». Για να λειτουργήσει αποτελεσματικά, το νέο Υπουργείο οφείλει να συγκεντρώσει τα διασπαρμένα σε διάφορα υπουργεία χρηματοδοτικά εργαλεία και να συγκροτηθεί ως ένας διαχρονικός, σταθερός φορέας υποστήριξης της έρευνας.

Το παράδειγμα του ΙΤΕ και η προσωπική διαδρομή

Απαντώντας στο ερώτημα για το τι ήταν αυτό που κράτησε τον ίδιο στην Ελλάδα, ο καθηγητής αναφέρθηκε στη σημασία της ύπαρξης νησίδων αριστείας όπως το Ίδρυμα Τεχνολογίας και Έρευνας (ΙΤΕ) και το Ινστιτούτο Μοριακής Βιολογίας και Βιοτεχνολογίας (ΙΜΒΒ) στην Κρήτη. Όπως εξήγησε, η φοίτησή του δίπλα στον αείμνηστο Φώτη Καφάτο, έναν από τους σπουδαίους μέντορές του, του επέτρεψε να γνωρίσει ένα διεθνώς αναγνωρισμένο περιβάλλον που παρείχε τη δυνατότητα διεξαγωγής έρευνας με αξιώσεις.

Η απόφασή του να επιστρέψει πριν από 25 χρόνια στον τόπο καταγωγής του δικαιώθηκε, καθώς το Ινστιτούτο κατάφερε να λειτουργήσει διαχρονικά ως κυψέλη νέων επιστημόνων, πολλοί από τους οποίους σήμερα διαπρέπουν σε κορυφαία πανεπιστήμια του εξωτερικού και της Ελλάδας, προσφέροντας παράλληλα μια βαθιά ηθική ικανοποίηση στους δημιουργούς του.

Η επιστήμη της γήρανσης, τα ηθικά όρια και ο κίνδυνος του «κουμπογιαννιτισμού»

Περνώντας στο επιστημονικό του αντικείμενο, ο κ. Ταβερναράκης τοποθετήθηκε σχετικά με τη μελέτη της γήρανσης. Ξεκαθάρισε ότι η γήρανση είναι ένα φυσικό βιολογικό φαινόμενο που δεν μπορεί να καταργηθεί, ωστόσο τα τελευταία 30 χρόνια η μελέτη της έχει περάσει από τη σφαίρα της αλχημείας και της αναζήτησης του «αθάνατου νερού» σε αυστηρά επιστημονική βάση.

Στο εργαστήριο, οι επιστήμονες έχουν επιτύχει εντυπωσιακά αποτελέσματα, πολλαπλασιάζοντας τη διάρκεια ζωής πειραματοζώων όπως οι νηματώδεις σκώληκες, οι δροσόφιλες και τα ποντίκια. Παρ’ όλα αυτά, η απόσταση από το εργαστήριο μέχρι τις ασφαλείς παρεμβάσεις στον άνθρωπο παραμένει τεράστια και θα απαιτηθούν πολλά χρόνια για να καλυφθεί. Ο πραγματικός στόχος της έρευνας δεν είναι η ουτοπική επιμήκυνση της ζωής στα 200 χρόνια, αλλά η βελτίωση της ποιότητας ζωής στις μεγαλύτερες ηλικίες και η αντιμετώπιση ασθενειών που σχετίζονται με το γήρας, όπως τα νευροεκφυλιστικά νοσήματα (Αλτσχάιμερ, Πάρκινσον).

Παράλληλα, ο καθηγητής έκρουσε τον κώδωνα του κινδύνου για τη μεγάλη παραπληροφόρηση και την εκμετάλλευση της ανθρώπινης ματαιοδοξίας γύρω από το ζήτημα αυτό. Σημείωσε ότι η δημοσιότητα της ερευνητικής προόδου έχει δημιουργήσει λανθασμένες προσδοκίες, με αποτέλεσμα επιτήδειοι να εμπορεύονται επικίνδυνες ιατρικές παρεμβάσεις, συμπληρώματα και «θαυματουργές» θεραπείες με μοναδικό κίνητρο το οικονομικό όφελος, καλλιεργώντας έναν σύγχρονο κουμπογιαννιτισμό.

Εξηγώντας τους ρυθμούς της επιστημονικής προόδου, ανέφερε ότι οι κλινικές δοκιμές για νοσήματα της γήρανσης απαιτούν δεκαετίες παρακολούθησης, καθώς πρέπει να παρατηρηθεί η φυσική εξέλιξη του οργανισμού, σε αντίθεση με ταχύτερες διαδικασίες όπως η ανάπτυξη εμβολίων κατά της πανδημίας του κορονοϊού.

Η τεχνητή νοημοσύνη ως απαραίτητο εργαλείο στη σύγχρονη έρευνα

Στο δεύτερο μέρος της εκπομπής, η συζήτηση επικεντρώθηκε στις τεχνολογικές εξελίξεις και τον ρόλο της τεχνητής νοημοσύνης (AI). Ο κ. Ταβερναράκης χαρακτήρισε την τεχνητή νοημοσύνη ως ένα εξαιρετικά πολύτιμο εργαλείο που έχει ήδη επιταχύνει θεαματικά την επιστημονική έρευνα, φέρνοντας ως παράδειγμα την πρόβλεψη της δομής εκατοντάδων χιλιάδων πρωτεϊνών, επίτευγμα που τιμήθηκε με το Βραβείο Νόμπελ.

Αναφορικά με τους φόβους ότι η τεχνολογία μπορεί να ξεφύγει από τον έλεγχο, υπογράμμισε ότι η τεχνητή νοημοσύνη δεν πρέπει να δαιμονοποιείται. Όπως συνέβη στο παρελθόν με την πυρηνική ενέργεια ή τη βιοϊατρική έρευνα, η οποία ενέχει τον κίνδυνο ανάπτυξης βιολογικών όπλων, η έκβαση εξαρτάται αποκλειστικά από το θεσμικό πλαίσιο και τους κανόνες που θα επιβάλουν οι ανθρώπινες κοινωνίες.

Παράλληλα, τόνισε ότι η εκμάθηση εργαλείων AI συνιστά πλέον απαραίτητη δεξιότητα για τους ερευνητές. Ο όγκος των δεδομένων που παράγουν τα σύγχρονα εργαστηριακά πειράματα είναι τόσο κολοσσιαίος που είναι αδύνατον να αναλυθεί με τις παραδοσιακές μεθόδους. Όποιος επιστήμονας αρνείται να προσαρμοστεί και να εκπαιδευτεί στις νέες τεχνολογίες, μοιραία θα βρεθεί σε μειονεκτική θέση, όπως συνέβη στο παρελθόν με όσους δεν προσαρμόστηκαν στην έλευση των ηλεκτρονικών υπολογιστών και του διαδικτύου.

Το διαχρονικό αίτημα για σταθερότητα και τα διεθνή παραδείγματα

Κλείνοντας τη συνέντευξη, ο Νεκτάριος Ταβερναράκης διατύπωσε το πάγιο αίτημα ολόκληρης της επιστημονικής κοινότητας προς την πολιτεία: την ανάγκη για μια μακροπρόθεσμη εθνική στρατηγική με κανονικότητα, συνέπεια και προβλεψιμότητα.

Όπως εξήγησε, το ζητούμενο δεν είναι απλώς η αύξηση των χρηματικών πόρων, αλλά ο σωστός προγραμματισμός. Χωρίς οργάνωση, ακόμη και οι μεγάλοι πόροι σπαταλώνται, ενώ με ένα σταθερό πλάνο και τακτικές ετήσιες προκηρύξεις, ακόμη και οι περιορισμένοι πόροι μπορούν να αποδώσουν τα μέγιστα.

Ως παραδείγματα χωρών που πέτυχαν να μετατραπούν σε επιστημονικές υπερδυνάμεις επενδύοντας στρατηγικά στην έρευνα και την ανώτατη εκπαίδευση, ανέφερε τη Σινγκαπούρη, τη Φινλανδία, καθώς και την Ιρλανδία και την Πορτογαλία, οι οποίες παρά τις πρόσφατες οικονομικές κρίσεις κατάφεραν να καταστούν διεθνείς προορισμοί για ερευνητές από όλο τον κόσμο. Μια χώρα που παραμελεί την ερευνητική της βάση, κατέληξε, είναι νομοτελειακά καταδικασμένη σε παρακμή.