Μια σημαντική πτυχή της ζωής και του έργου του μεγάλου Κρητικού συγγραφέα αναδεικνύεται στο συνέδριο για τον Νίκο Καζαντζάκη από τον Δρ. Θεοφάνη Μαλκίδη και τον Βασίλειο Σπόκο

Μια ιδιαίτερα σημαντική και λιγότερο γνωστή πτυχή της ζωής και της πνευματικής διαδρομής του Νίκου Καζαντζάκη αναδεικνύεται στο πλαίσιο του συνεδρίου που είναι αφιερωμένο στον μεγάλο Κρητικό συγγραφέα.

Πρόκειται για τη συμμετοχή του, το καλοκαίρι του 1945, στην «Κεντρική Επιτροπή Διαπιστώσεως Ωμοτητών εν Κρήτη», μια αποστολή που είχε ως αντικείμενο την καταγραφή των εγκλημάτων, των καταστροφών και των συνεπειών της γερμανικής Κατοχής στην Κρήτη.

«Ο Νίκος Καζαντζάκης ως μέλος της Κεντρικής Επιτροπής Διαπιστώσεως Ωμοτητών εν Κρήτη».

Η παρουσίαση φωτίζει μια περίοδο κατά την οποία ο Καζαντζάκης δεν βρίσκεται μόνο στη θέση του συγγραφέα και του διανοούμενου, αλλά γίνεται άμεσος μάρτυρας της ιστορίας και των τραγικών συνεπειών του πολέμου.

Η αποστολή του 1945

Το καλοκαίρι του 1945, λίγους μόλις μήνες μετά το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, ο Νίκος Καζαντζάκης, μαζί με τους καθηγητές Ιωάννη Κακριδή και Ιωάννη Καλιτσουνάκη και τον φωτογράφο Κωνσταντίνο Κουτελάκη, αποτέλεσαν τα μέλη της Επιτροπής.

Η αποστολή της ήταν να περιηγηθεί στην Κρήτη και να καταγράψει τις ναζιστικές ωμότητες και τις καταστροφές που υπέστη ο κρητικός λαός κατά τη διάρκεια της Κατοχής.

Από τις 29 Ιουλίου έως τις 3 Σεπτεμβρίου 1945, η Επιτροπή επισκέφθηκε 76 χωριά και κωμοπόλεις και στους τέσσερις νομούς της Κρήτης. Οι συνθήκες της περιοδείας ήταν ιδιαίτερα δύσκολες, καθώς το οδικό δίκτυο είχε καταστραφεί και τα διαθέσιμα μέσα μετακίνησης ήταν περιορισμένα.

Σε κάθε τόπο τα μέλη της Επιτροπής συναντούσαν κατοίκους που είχαν βιώσει εκτελέσεις, βασανισμούς, καταστροφές και λεηλασίες. Συγκεντρώθηκαν ένορκες μαρτυρίες, στοιχεία για τις ανθρώπινες απώλειες και τις υλικές ζημιές, ενώ το φωτογραφικό υλικό κατέγραψε τα ίχνη της καταστροφής.

Ο Καζαντζάκης ως μάρτυρας της τραγωδίας

Για τον Νίκο Καζαντζάκη η συμμετοχή στην Επιτροπή αποτέλεσε μια εμπειρία με ιδιαίτερη σημασία.

Η άμεση επαφή με τα κατεστραμμένα χωριά, τους επιζώντες και τις μαρτυρίες τους τον έφερε αντιμέτωπο με την ανθρώπινη τραγωδία σε όλη της την έκταση. Η εμπειρία αυτή συνδέθηκε με τις μεγάλες έννοιες που απασχόλησαν το έργο και τη σκέψη του: την ελευθερία, την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, την ευθύνη του προσώπου και τη σχέση του ανθρώπου με την εξουσία και την ιδεολογία.

Όπως αναδεικνύεται στην εισήγηση, η συμμετοχή του Καζαντζάκη στην Επιτροπή αποτέλεσε μια έμπρακτη μετάβαση από τη θεωρία στην πράξη. Ο πνευματικός άνθρωπος δεν περιορίζεται στην παρατήρηση της εποχής του, αλλά γίνεται μάρτυρας και καταγραφέας της ιστορίας.

Η Έκθεση ως ιστορικό τεκμήριο

Ιδιαίτερη θέση στην παρουσίαση καταλαμβάνει η ίδια η Έκθεση της Κεντρικής Επιτροπής Διαπιστώσεως Ωμοτητών εν Κρήτη.

Η αξία της έγκειται στην αμεσότητα της καταγραφής. Το υλικό συγκεντρώθηκε μόλις λίγους μήνες μετά την Απελευθέρωση, όταν οι καταστροφές ήταν ακόμη εμφανείς και οι μαρτυρίες των επιζώντων ζωντανές.

Η Έκθεση περιλαμβάνει στοιχεία για εκτελέσεις, βασανισμούς, ομηρίες και οικονομικές καταστροφές, ενώ διασώζει ονόματα και ιστορίες ανθρώπων που έζησαν τα γεγονότα. Παράλληλα, το φωτογραφικό υλικό αποτυπώνει τα κατεστραμμένα χωριά, τα καμένα σπίτια, τα ομαδικά μνήματα και τους επιζώντες.

Με αυτόν τον τρόπο, η Έκθεση αποτελεί ένα σημαντικό τεκμήριο όχι μόνο για την ιστορία της Κρήτης, αλλά και για τη διατήρηση της ιστορικής μνήμης.

Μια ιστορική πηγή που παρέμεινε για δεκαετίες στα αρχεία

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η μετέπειτα πορεία της Έκθεσης.

Παρά τη σημασία του υλικού που είχε συγκεντρωθεί, η Έκθεση παρέμεινε στα κρατικά αρχεία για δεκαετίες. Σύμφωνα με την εισήγηση, εκδόθηκε αυτοτελώς για πρώτη φορά το 1983 από τον Δήμο Ηρακλείου.

Η ιστορία της Έκθεσης αναδεικνύει έτσι όχι μόνο την ανάγκη καταγραφής των γεγονότων, αλλά και τη διαχρονική σημασία της ιστορικής μνήμης και της διάσωσης των πρωτογενών πηγών.

Από την ιστορική εμπειρία στη λογοτεχνία

Η εμπειρία του Καζαντζάκη στην Κρήτη του 1945 συνδέεται και με τη μεταπολεμική πνευματική του πορεία.

Η επαφή με τον πόνο, τις καταστροφές αλλά και το αλύγιστο φρόνημα των Κρητικών αποτέλεσε μια βιωματική εμπειρία που συνδέεται με τη μεταγενέστερη λογοτεχνική του δημιουργία. Η εισήγηση εξετάζει ειδικότερα τη σχέση αυτής της εμπειρίας με τη μεταπολεμική σκέψη του Καζαντζάκη και έργα όπως ο «Καπετάν Μιχάλης».

Έτσι, η Επιτροπή δεν αποτελεί μόνο μια σελίδα της ιστορίας της Κρήτης. Αποτελεί και ένα σημαντικό σημείο στη διαδρομή ενός συγγραφέα που αναζητούσε διαρκώς το νόημα της ελευθερίας, της ευθύνης και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.

Η συμβολή του Δρ. Θεοφάνη Μαλκίδη και του Βασίλειου Σπόκου

Μέσα από την κοινή τους εισήγηση, ο Δρ. Θεοφάνης Μαλκίδης και ο Βασίλειος Σπόκος επιχειρούν να αναδείξουν αυτή τη λιγότερο γνωστή πτυχή της ζωής του Καζαντζάκη και να φέρουν στο προσκήνιο ένα σημαντικό ιστορικό τεκμήριο.

Η προσέγγισή τους δεν περιορίζεται στη συμμετοχή του συγγραφέα στην Επιτροπή, αλλά εξετάζει τη σημασία της ίδιας της Έκθεσης σε ιστορικό, πολιτικό, λογοτεχνικό και ανθρωπιστικό επίπεδο.

Στο πλαίσιο αυτό, παρουσιάζεται και η αυτούσια ιστορική Έκθεση της Επιτροπής, ώστε το κοινό να έχει άμεση πρόσβαση στο πρωτογενές υλικό και στις μαρτυρίες που συγκεντρώθηκαν το 1945.

Η μνήμη ως ευθύνη

Η ανάδειξη της συγκεκριμένης πτυχής της ζωής του Νίκου Καζαντζάκη αποκτά ιδιαίτερη σημασία σήμερα.

Η ιστορική μνήμη δεν αφορά μόνο το παρελθόν. Αφορά τον τρόπο με τον οποίο μια κοινωνία αντιλαμβάνεται την ελευθερία, την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, τη βία και την ευθύνη απέναντι στις επόμενες γενιές.

Η αποστολή του 1945 υπενθυμίζει ότι η ιστορία καταγράφεται μέσα από ανθρώπους, μαρτυρίες και τεκμήρια. Και η παρουσία του Καζαντζάκη σε αυτή την αποστολή προσθέτει μια ιδιαίτερη διάσταση: ο μεγάλος Κρητικός συγγραφέας δεν στάθηκε απλώς απέναντι στην ιστορία ως παρατηρητής. Την έζησε, την κατέγραψε και τη μετέφερε στη δική του πνευματική δημιουργία.

Η εισήγηση του επιχειρεί να επαναφέρει στο προσκήνιο αυτή την ιστορία και μαζί της ένα πολύτιμο τεκμήριο της Κρήτης του 1945.

#ΝΙΚΟΣ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗΣ