Ο Βασιλιάς πέθανε;

Του Σήφη Φανουράκη, Αρχιτέκτονα – μηχανικού

Σε άλλες εποχές, ο φιλόσοφος ήταν ο βασιλιάς της πόλης, σήμερα βλέπουμε να διεκδικούν τον τίτλο του βασιλιά, οι οικονομικές «ομάδες», ο τουρίστας, κάποιοι όψιμοι «ιστορικοί ταγοί» και πλήθος «αναγνωστών της πόλης» (flâneur) που δεν επιλέγουν να μελετήσουν ούτε να ερμηνεύσει την πολεοδομική, αρχιτεκτονική, κοινωνική και ιστορική πορεία της πόλης, αλλά αρκείται σε μια επιφανειακή ανάγνωση της εικόνα της, με «περιφερόμενους» ξεναγούς.

Βέβαια, φυσιολογικά τη θέση του βασιλιά θα έπρεπε να την έχουν οι εκλεγμένοι δημοτικοί «άρχοντες», ως εκφραστές της συλλογικής ιδέας, μέσω των πολιτικών θεσμών του Δήμου. Ωστόσο απλώς αφουγκράζονται πονηρά την αποσπασματική δράση των εθελοντών, που ομολογουμένως είναι απλώς καλοπροαίρετοι.

Μήπως οι σημερινοί Δημοτικοί άρχοντες δεν σέβονται την ιστορία και την ταυτότητα της πόλης; Μάλλον πρέπει να ρωτήσουμε το κτήριο Κοθρή πως ενσωματώνει την πλήρη αδιαφορία των εκλεγμένων;

ΤΟ ΚΤΙΣΜΑ ΗΡΩΟΝ

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΗ

Ζερβάκης στο Cretaone: Δύσκολη μέρα για την Σητεία – «Η παρέα των συμμαθητών ήταν καθημερινά ανάμεσά μας»

Είναι χτισμένο ακριβώς ανατολικά του επιπρομαχώνα Βιττούρι της Ενετικής οχύρωσης και για αυτό προστατεύεται από την αρχαιολογική υπηρεσία. Μάλιστα σύμφωνα με γνωμοδότηση της Εφορείας Αρχαιοτήτων Ηρακλείου, δεν πρόκειται να επιτραπεί η ανέγερση οποιουδήποτε κτίσματος καθώς ο χώρος προστατεύεται διότι αποτελεί μέρος της οχύρωσης. Άρα το κτήριο δεν πρόκειται να κατεδαφιστεί, παρά μόνο αν καταστεί ετοιμόρροπο ή καταρρεύσει. Βρίσκεται σε ιδιωτικό χώρο και τρεις φορές απορρίφθηκε ο χαραχτηρισμός του, ως μεμονωμένο νεώτερο μνημείο από το ΥΠΠΟ.

Από την άλλη, δίπλα και παραδίπλα υπάρχει η Ενετική οχύρωση που τώρα και χρόνια χρήζει εργασιών αναστήλωσης και «φροντίδας». Είναι δε, μια από τις αξιολογότερες ενετικές οχυρώσεις της νοτιοανατολικής Μεσογείου.

Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΟΥ ΜΝΗΜΕΙΟΥ

Ο ορισμός του μνημείου έχει ρίζα στο αρχαίο ρήμα μιμνήσκω και στο λατινικό monere που σημαίνει, σκέπτομαι, θυμάμαι, προειδοποιώ για κάτι.

Έτσι, ένα σήμα που εκφράζει την ανάμνηση, ή την συνάντηση με κάτι, ή αποτελεί ένα σημείο ανάμνησης, ή ένας χαραγμένος κορμός δέντρου, ή μια χαραγμένη πέτρα, ή ένας χαραχτηριστικός βράχος , ή ένας λόφος και ένας χαραχτηριστικός τόπος, αποτελεί την απλή έννοια του μνημείου.

Αυτός ο απλός ορισμός του μνημείου στο πέρασμα του χρόνου εξελίχθηκε και μετατράπηκε σε, αγάλματα θεών, σε πυραμίδες, σε τάφους και σε αρχιτεκτονικά κτίσματα.

Στο άρθρο 1 της «χάρτα της Βενετίας» το 1964, ορίζεται : «Η έννοια ενός ιστορικού μνημείου δεν καλύπτει μόνο το μεμονωμένο αρχιτεκτονικό έργο, αλλά και την αστική ή αγροτική τοποθεσία που μαρτυρεί έναν ιδιαίτερο πολιτισμό, μια ενδεικτική εξέλιξη ή ένα ιστορικό γεγονός. Και αυτό ισχύει όχι μόνο για τις μεγάλες δημιουργίες αλλά και για τα ταπεινά έργα, που με τον καιρό απέκτησαν πολιτισμική σημασία».

Ο νέος λοιπόν ορισμός διευρύνει την έννοια του μνημείου και πλέον δεν θεωρείται μνημείο μόνο το μεμονωμένο αρχιτεκτονικό κτίσμα, αλλά περιλαμβάνει και όλα τα «ταπεινά» κτίσματα που μαζί με τα αρχιτεκτονήματα αποτελούν πλέον το μνημειακό περιβάλλον.

Είναι σαφές ότι το μνημείο εξ ορισμού, είναι «δημοφιλής» χώρος και είναι ένας τόπος συλλογικής έκφρασης της μνήμης. Μάλιστα, αποτελεί το πρωτογενές πολιτιστικό σχήμα μέσω του οποίου επιτυγχάνεται η μετάδοση, επικέντρωση, διαλογή, προσαρμογή και ιεράρχηση της συλλογικής μνήμης.

Σύμφωνα με τον Fr.Mielce, ένα αρχιτεκτονικό κτίσμα για να θεωρείται μνημείο, θα πρέπει να αξιολογείται με αντικειμενικά και αυστηρά επιστημονικά κριτήρια, καθορίζοντας μάλιστα και τέσσερεις βασικές ιδιότητες που πρέπει να χαραχτηρίζουν ένα έργο ως μνημείο:

Α. Η πρωτοτυπία ή γνησιότητα

Σύμφωνα με αυτή την ιδιότητα, κάθε μνημείο είναι προϊόν(συνισταμένη) της ανθρώπινης δραστηριότητας(πνευματικής ή χειρονακτικής) σε μια δεδομένη στιγμή και σε μια καθορισμένη τοποθεσία, όπου πολλοί παράγοντες συμμετείχαν στην ολοκλήρωσή του(υλικά, τοπογραφία της περιοχής, ο αρχιτέκτονας, ο κατασκευαστής, οι οικονομικές δυνατότητες του ιδιοκτήτη).
Όλοι αυτοί οι παράγοντες καθόρισαν τη μοναδικότητά του, το οποίο μάλιστα δεν μπορεί να αντιγραφεί και δεν μπορούν να επαλειφθούν οι ίδιοι παράγοντες που το δημιούργησαν.

Β. Χρόνος – ιστορικότητα

Η αρχική μορφή ενός μνημείου, που είναι αποτέλεσμα όλων αυτών παραγόντων, είναι πλέον μοναδικό και γνήσιο και αποκτά την ιστορικότητά του. Οι τυχόν προσθήκες ή επεμβάσεις στο αρχικό μνημείο έχουν τη δική τους γνησιότητα και συμβιώνουν με το μνημείο.

Γ. Η ποιότητα

Αυτή η ιδιότητα είναι συνισταμένη διαφόρων καλλιτεχνικών, κατασκευαστικών, πολιτιστικών παραγόντων και της επικρατούσας αρχιτεκτονικής και καλλιτεχνικής ιδεολογίας, όπου μεγάλο ρόλο παίζει η υποκειμενική στάση του δημιουργού και η οποία συνδέεται άμεσα με τα πολιτιστικά και επιστημονικά ρεύματα της εποχής.

Δ. Συμβολισμός – μήνυμα

Αυτή η ιδιότητα ορίζει ότι, κάθε μνημείο θα πρέπει να είναι φορέας ενός μηνύματος, μιας ιδέας ή ενός ιδανικού, που εκφράζονται κύρια μέσα από την συγκεκριμένη μορφή του.
Ένα αρχιτεκτονικό ή καλλιτεχνικό έργο που έχει μόνο τις δύο πρώτες ιδιότητες(πρωτοτυπία και ιστορικότητα),αλλά καμία καλλιτεχνική αξία(ποιότητα) και συμβολισμό(μήνυμα) μπορεί να αποτελεί ιστορικό ντοκουμέντο, όχι όμως μνημείο με την ευρύτερη πολιτιστική έννοια.

Αν έχει όμως έχει την ποιότητα και τον συμβολισμό, αλλά χωρίς την ιστορικότητα και την πρωτοτυπία, τότε είναι ένας απλός φορέας μεταφοράς ενός μηνύματος που υπήρξε αλλά δεν μπορεί να θεωρείται γνήσιο μνημείο. Μόνο αν συγκεντρώνει και τις τέσσερεις ιδιότητες τότε είναι ένα ολοκληρωμένο μνημείο.

ΜΕ ΒΑΣΗ ΛΟΙΠΟΝ ΤΑ ΠΑΡΑΠΑΝΩ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΆ ΚΡΙΤΉΡΙΑ ΘΑ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΕΞΕΤΆΣΟΥΜΕ ΚΑΙ ΤΟ ΗΡΩΟΝ ΣΤΗΝ ΠΛΑΤΕΙΑ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ, ΧΩΡΙΣ ΑΝΙΣΤΌΡΗΤΕΣ ΕΠΙΝΟΉΣΕΙΣ ΠΟΥ ΈΧΟΥΝ ΜΟΝΑΔΙΚΟ ΣΤΟΧΟ ΝΑ ΜΑΣ ΑΠΟΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΟΥΝ ΑΠΟ ΤΟ ΒΑΣΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΟΛΟΚΛΗΡΗΣ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ Η ΟΠΟΙΑ ΠΡΟΣΤΑΤΕΥΕΤΑΙ ΑΠΟ 1965, ΟΤΑΝ ΚΗΡΥΧΘΗΚΕ ΟΛΟΚΛΗΡΗ ΩΣ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΜΝΗΜΕΙΟ ΚΑΙ ΠΡΟΣΤΑΤΕΥΟΜΕΝΟΣ ΤΟΠΟΣ.
ΜΗΠΩΣ ΟΙ ΟΨΙΜΟΙ «ΙΣΤΟΡΙΚΟΙ ΑΝΑΛΥΤΈΣ» ΜΠΟΡΟΥΝ ΝΑ ΑΠΑΝΤΗΣΟΥΝ ΣΤΟ ΕΡΩΤΗΜΑ ΓΙΑΤΙ ΤΟΣΑ ΧΡΌΝΙΑ ΑΥΤΗ Η ΠΟΛΗ ΜΝΗΜΕΙΟ ΔΕΝ ΠΡΟΣΤΑΤΕΥΕΤΑΙ ;
ΑΥΤΟΙ ΟΙ «ΚΑΠΟΙΟΙ» ΗΡΑΚΛΕΙΩΤΕΣ ΠΟΥ ΠΡΟΣΦΕΡΟΝΤΑΙ ΝΑ ΧΡΗΜΑΤΟΔΟΤΗΣΟΥΝ ΤΗΝ ΑΠΑΛΛΟΤΡΙΩΣΗ ΤΟΥ ΟΙΚΟΠΕΔΟΥ ΓΙΑ ΤΗΝ ΔΟΣΩΣΗ ΤΟΥ ΗΡΩΟΥ ΜΗΠΩΣ ΘΑ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΕΝΔΙΑΦΕΡΘΟΥΝ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΟ ΜΕ ΤΗΝ ΟΛΟΚΛΗΡΗ ΤΗΝ ΠΟΛΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΟΧΥΡΩΣΗ ΤΗΣ ;
ΠΑΝΤΩΣ ΚΑΛΟ ΕΙΝΑΙ ΝΑ ΕΧΟΥΜΕ ΜΝΗΜΗ ΓΙΑ ΤΑ ΚΤΗΡΙΑ-ΜΝΗΜΕΙΑ- ΔΗΜΟΣΙΑ Η ΔΗΜΟΤΙΚΑ ΠΟΥ ΕΙΝΑΙ ΕΤΟΙΜΟΡΡΟΠΑ ΟΠΩΣ ΕΠΙΣΗΣ ΝΑ ΜΗΝ ΛΗΣΜΟΝΟΎΜΕ ΟΤΙ ΤΟ Δ.Σ. ΤΟ 1948 ΑΠΟΦΆΣΙΣΕ ΝΑ ΚΑΤΕΔΑΦΙΣΕΙ ΤΗΝ ΕΝΕΤΙΚΗ ΟΧΥΡΩΣΗ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ !…

Σήφης Φανουράκης
Αρχιτεκτονας- μηχ/κος
Επίτιμος προϊστάμενος της Υπηρεσίας Νεωτέρων Μνημείων Κρήτης του ΥΠΠΟ.