Στην Βενεζουέλα ο κόσμος αλλάζει για πάντα

Του Ατσαλάκη Γιώργου, Οικονομολόγου, Αναπληρωτή Καθηγητή Πολυτεχνείου Κρήτης Εργαστήριο Επιστημονικών Δεδομένων

Στη σύγχρονη εκδοχή, το Δόγμα Μονρόε που αρχικά διατυπώθηκε το 1823, αντιστοιχεί σε μια διαρκή προσπάθεια των ΗΠΑ να διασφαλίσουν τις οικονομικές τους υποδομές, ενεργειακές ροές και ναυτικές οδούς και δεν θα διστάσουν να λάβουν δράση στις άλλες χώρες της Αμερικάνικης Ηπείρου για να αποτρέψουν ξένη επιρροή.

Η εθνική στρατηγική όπως διατυπώνεται τώρα επικεντρώνεται στην αποφυγή περαιτέρω εμπλοκής στην Ευρώπη και την Ασία και στην ασφάλεια του Δυτικού Ημισφαιρίου (Βόρεια, Νότια και Κεντρική Αμερική, κάτι που είναι θεμελιώδες για τις Ηνωμένες Πολιτείες τη στιγμή που το Ανατολικό Ημισφαίριο είναι όχι και τόσο απειλητικό εξ αιτίας της εξασθένησης του Ιράν και της Ρωσίας και ταυτόχρονα βυθισμένο στην αστάθεια της Ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία.

Όταν οι Σοβιετικοί μπήκαν στην Κούβα, αυτό παραβίαζε το δόγμα, αλλά δεν χρησιμοποιήθηκε συντριπτική δύναμη για να τους διώξουν. Πλέον, όμως, με την Ρωσική, Κινέζικη και Ιρανική επιρροή στη Βενεζουέλα και τον Μαδούρο, αυτό εντάσσεται σε μία αμερικανική στρατηγική για την ασφάλεια του Δυτικού Ημισφαίριου — τόσο για τις ΗΠΑ όσο και για τις λατινοαμερικάνικες χώρες.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΗ

Συντάξεις Φεβρουαρίου: Πότε πάνε ταμείο οι δικαιούχοι

Οι χώρες της Λατινικής Αμερικής θα είναι η επόμενη «Κίνα». Θα αναπτυχθούν με Αμερικάνικα κεφάλαια και τεχνογνωσία και οι ΗΠΑ θα εισάγουν από αυτές τις χώρες αντικαθιστώντας σταδιακά τις εισαγωγές από την Κίνα. Στην ίδια κατεύθυνση και η ΕΕ με την συμφωνία Mercosur. Σε αυτή την περίπτωση τα καρτέλ ναρκωτικών της Λατινικής Αμερικής δεν μπορεί να διαχειρίζονται μέρος του πλούτου των χωρών και οι αναθεωρητικές χώρες να ασκούν επιρροή.

Φαίνεται ότι έχει ξεκινήσει η μεγάλη στρατηγική των Ηνωμένων Πολιτειών για την ανάκτηση της Βενεζουέλας από την επιρροή των εχθρών των ΗΠΑ. Η Ρωσία, η Κίνα, το Ιράν, έχουν επενδύσει δισεκατομμύρια δολάρια στο καθεστώς Μαδούρο. Μέχρι και η Χεζμπολάχ έχει συναλλαγές με τον Μαδούρο. Η Ρωσία θεωρεί τη Βενεζουέλα ως στρατηγικό φυλάκιο στη γειτονιά της Αμερικής, και μαζί με την Κούβα, λειτουργούν ως αντίβαρο στην αμερικανική βοήθεια προς την Ουκρανία.

Αυτή η επιχείρηση αναγκάζει τον κόσμο να αντιληφθεί μια νέα πραγματικότητα της αμερικανικής ισχύος — μια ισχύ που είναι πρόθυμη να παρακάμψει διεθνείς νόρμες και κυριαρχικά σύνορα για να επιτύχει τους στόχους ασφαλείας της. Είναι προειδοποίηση προς άλλα καθεστώτα που θεωρούνται προστατευμένα από την απόσταση ή τις συμμαχίες τους και κυρίως για την Κούβα. Καταδεικνύει ότι η γεωγραφία δεν αποτελεί πλέον ασπίδα και ότι η αμερικανική εμβέλεια μπορεί να διεισδύσει ακόμη και στις πλέον οχυρωμένες πρωτεύουσες όταν υπάρχει πολιτική βούληση να το πράξει.

Η Βενεζουέλα είναι μια χώρα έκτασης πάνω από 900.000 km² περίπου 7 φορές την Ελλάδα ή όπως την Αίγυπτο, με 31 εκ πληθυσμό. Στο παρελθόν ήταν στις 20 πιο πλούσιες χώρες στον κόσμο.

Ήταν ο τόπος γέννησης του Σιμόν Μπολιβάρ, ο οποίος το 1819 ίδρυσε τη μεγάλη ομοσπονδία γνωστή ως Μεγάλη Κολομβία με τα κράτη που σήμερα είναι η Βενεζουέλα, η Κολομβία, ο Παναμάς και το Εκουαδόρ, η οποία Μεγάλη Κολομβία διαλύθηκε το 1830. Οι μετέπειτα πρόεδροι της Βενεζουέλας συχνά επιδίωκαν να προβάλλουν δύναμη πολύ πέρα από τα σύνορά τους, θεωρώντας τους εαυτούς τους κληρονόμους του Μπολιβάρ με ένα πεπρωμένο να ηγηθούν της ηπείρου.

Η ανεύρεση μεγάλων κοιτασμάτων πετρελαίου στη λεκάνη της λίμνης Maracaibo στις αρχές του 20ού αιώνα μετέβαλε ριζικά το πρόσωπο της Βενεζουέλας: από ένα κατά κύριο λόγο αγροτικό και σχετικά απομονωμένο κράτος, η χώρα αναδείχθηκε σε έναν από τους κύριους παραγωγούς ενέργειας της Δύσης και το «πολύτιμο» ενεργειακό κέντρο της Καραϊβικής. Η είσοδος μεγάλων αμερικανικών πετρελαϊκών εταιρειών έφερε μαζί της τεχνογνωσία, εισροές κεφαλαίου και σημαντικές πολιτισμικές επιρροές, που επιτάχυναν τη μετάβαση προς τη βιομηχανική εκμετάλλευση των υδρογονανθράκων.

Κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο η Βενεζουέλα αναδείχθηκε σε κομβικό προμηθευτή καυσίμων για τις συμμαχικές δυνάμεις, τροφοδοτώντας πλοία και τεθωρακισμένα με πετρέλαιο ζωτικής σημασίας. Στην μεταπολεμική περίοδο κεφαλαιοποίησε αυτή τη θέση, λειτουργώντας για κάποιο διάστημα ως σημείο αναφοράς σταθερότητας και κοινοβουλευτικής διακυβέρνησης σε μια ήπειρο όπου επικρατούσαν συχνά στρατιωτικά καθεστώτα.

Ως ιδρυτικό μέλος του ΟΠΕΚ, η χώρα χρησιμοποίησε πλέον την ενεργειακή της βαρύτητα για να επηρεάσει τη διεθνή αγορά πετρελαίου. Τη δεκαετία του 1970, όταν η ημερήσια παραγωγή ξεπέρασε τα 3 εκατομμύρια βαρέλια (σήμερα έχει πέσει στο 1/3), τα πετροδολάρια άρχισαν να εισρέουν άφθονα στο Καράκας, χρηματοδοτώντας αστικό εκσυγχρονισμό και μεταμορφώνοντας την πρωτεύουσα σε μια σύγχρονη μητρόπολη με ουρανοξύστες και εκτεταμένο οδικό δίκτυο.

Όταν οι διεθνείς τιμές του αργού κατέρρευσαν στη δεκαετία του 1980, η ψευδαίσθηση μακροχρόνιας ευημερίας που στηριζόταν αποκλειστικά στα πετρελαϊκά έσοδα διαλύθηκε. Ένα κράτος που εξαρτιόταν σε ποσοστό της τάξης του 90% από το πετρέλαιο είδε τα δημόσια έσοδα να συρρικνώνονται δραματικά, αναγκάζοντας τη μείωση κοινωνικών δαπανών και την περιστολή προνοιακών προγραμμάτων. Το αποτέλεσμα ήταν ραγδαία άνοδος της φτώχειας και αποσταθεροποίηση της μεσαίας τάξης, με συνέπειες που συσσώρευσαν ευρύ κοινωνικό θυμό και πολιτική δυσαρέσκεια. Σ’ αυτό το εκρηκτικό περιβάλλον, οι δομές του πολιτικού συστήματος κρίθηκαν εύθραυστες. Η κοινωνική πόλωση και η αποτυχία οικονομικής αναδιανομής δημιούργησαν τις προϋποθέσεις για ριζικές πολιτικές ανατροπές. Ο λοχαγός Τσάβες, το 1992 προσπάθησε να επιβάλει αλλαγή διά της βίας, παρότι το πραξικόπημα απέτυχε και ο ίδιος φυλακίστηκε, η δημόσια τοποθέτησή του κέρδισε ευρεία απήχηση. Απελευθερωθείς δυο χρόνια αργότερα, κατόρθωσε να μεταφράσει την κοινωνική οργή σε πολιτικό κεφάλαιο και, μέσα από οργανωμένη εκστρατεία, να αναδειχθεί πρόεδρος το 1998, σηματοδοτώντας έτσι τη ρήξη με το προηγούμενο συνεργατικό πλαίσιο με τις ΗΠΑ και την έναρξη της Μπολιβαριανής Επανάστασης.

Μόλις ανέλαβε το αξίωμα, ο Τσάβες προχώρησε στην αποσυναρμολόγηση του παλαιού καθεστώτος. Επαναέγραψε το σύνταγμα, μετονόμασε τη χώρα σε «Μπολιβαριανή Δημοκρατία της Βενεζουέλας», επέκτεινε τη θητεία του προέδρου και κατήργησε τα όρια των θητειών, συγκεντρώνοντας την εξουσία στα δικά του χέρια. Επιδίωξε να οικοδομήσει έναν συνασπισμό αντιαμερικανικών κρατών για να αμφισβητήσει την υπεροχή της Ουάσινγκτον στην ημισφαίριο. Συγκρότησε βαθιά στρατηγική συμμαχία με την Κούβα, αποστέλλοντας 100.000 βαρέλια πετρελαίου την ημέρα στην Αβάνα για να στηρίξει το καθεστώς Κάστρο. Σε αντάλλαγμα, η Κούβα παρείχε πράκτορες πληροφοριών, στρατιωτικούς συμβούλους και γιατρούς που βοήθησαν να στερεωθεί ο έλεγχος του Τσάβες πάνω στο λαό της Βενεζουέλας.

Ο Τσάβες συνεργάστηκε με το Ιράκ, προσέγγισε το Ιράν, αγόρασε δισεκατομμύρια δολάρια σε όπλα από τη Ρωσία, αντικαθιστώντας τον παραδοσιακό αμερικανικό εξοπλισμό των ενόπλων δυνάμεων με αεροσκάφη Sukcoy και τουφέκια Καλάσνικοφ. Άνοιξε τις πόρτες στην Κίνα, επιτρέποντας και απέκτησε στρατηγική βάση στον ενεργειακό τομέα της Νότιας Αμερικής. Υπό τον Τσάβες, η Βενεζουέλα έγινε κόμβος παγκόσμιου αντιαμερικανισμού, φιλοξενώντας στοιχεία της Χεζμπολάχ και υποστηρίζοντας ανταρτικές κινήσεις όπως οι FARC στη γειτονική Κολομβία.

Όταν το 2013 ο Ούγκο Τσάβες υπέκυψε στον καρκίνο, άφησε πίσω του μια κοινωνία βαθιά διχασμένη και μια οικονομία εξαιρετικά επισφαλή. Ο διάδοχός του, Νικολάς Μαδούρο ανέλαβε την προεδρία, αλλά δεν κληρονόμησε ούτε την προσωπική του ακτινοβολία.

Η πορεία της χώρας υπό την ηγεσία του Μαδούρο εξελίχθηκε σε μία από τις πιο δραματικές οικονομικές καταρρεύσεις της σύγχρονης εποχής, εκτός περιόδων πολέμου: το ΑΕΠ υποχώρησε πάνω από 80%, τα επιτόκια της κεντρικής τράπεζας έφθασαν το 60%, ο εκρηκτικός πληθωρισμός πάνω 170%, αποσυντόνισε πλήρως το νόμισμα, και ο πραγματικός μισθός κατέρρευσε σε επίπεδα που καθιστούσαν την επιβίωση εξαιρετικά δύσκολη. Η έλλειψη τροφής και η υποσιτισμός μετατράπηκαν σε καθημερινή πραγματικότητα για πολλούς πολίτες, το σύστημα υγείας διαλυόταν και εκατομμύρια άνθρωποι αναζήτησαν καταφύγιο στο εξωτερικό προκαλώντας πρωτοφανείς μεταναστευτικές ροές στην περιφέρεια (πάνω από το 1/3 του πληθυσμού μετανάστευσε).

Η κυβέρνηση Μαδούρο στράφηκε σε παράνομες πηγές εσόδων για να επιβιώσει. Η κυβέρνηση των ΗΠΑ κατηγόρησε τον Μαδούρο και τον στενό του κύκλο ότι μετέτρεψαν τη Βενεζουέλα σε κέντρο ναρκωτικών. Ισχυρίστηκαν ότι ανώτεροι αξιωματούχοι και στρατηγοί σχημάτισαν το «Καρτέλ των Ήλιων», διακινώντας εκατοντάδες τόνους κοκαΐνης από την Κολομβία μέσω της Βενεζουέλας προς τις Ηνωμένες Πολιτείες και την Ευρώπη. Το καθεστώς στράφηκε επίσης στην παράνομη εξόρυξη χρυσού στον Αμαζόνιο, καταστρέφοντας τεράστιες εκτάσεις τροπικού δάσους για να εξάγει χρυσό στην μαύρη αγορά.

Το 2015, ο συνασπισμός της αντιπολίτευσης κέρδισε την υπερπλειοψηφία στις εκλογές για την Εθνοσυνέλευση, προκαλώντας συντριπτική ήττα του Μαδούρο. Όμως αντί να αποδεχθεί το αποτέλεσμα, ο Μαδούρο χρησιμοποίησε το Ανώτατο Δικαστήριο, το οποίο είχε γεμίσει με δικούς του πιστούς δικαστές για να παραμείνει στην εξουσία. Ούτε ο εκλεγμένος πρωθυπουργός Εντμούντο Γκονζάλες το 2024 μπόρεσε να αναλάβει την εξουσία.

Οι ΗΠΑ έφτασαν στο πιο οχυρωμένο καταφύγιο της Νότιας Αμερικής και τράβηξαν έξω τον εχθρό τους. Ο κόσμος άλλαξε από σήμερα. Οι κανόνες του παιχνιδιού επαναδιατυπώθηκαν. Ο λαός της Βενεζουέλας, περιμένει να δει αν σωθήκαν ή απλώς αν αντάλλαξαν μια μορφή χάους με μια άλλη.

Ο μηχανισμός του Μαδούρο, αν και αποκεφαλισμένος, εξακολουθεί να διαθέτει εκατομμύρια πιστούς που βλέπουν αυτό το γεγονός όχι ως απελευθέρωση, αλλά ως ξένη εισβολή και πιθανή απώλεια του πλούτου τους. Η επανασύνδεση αυτών των δύο Βενεζουέλων —όσων πανηγυρίζουν σήμερα και όσων θρηνούν— θα είναι έργο γενεών.

Η Βενεζουέλα εξακολουθεί να διαθέτει τα μεγαλύτερα αποδεδειγμένα αποθέματα πετρελαίου στον κόσμο. Έχει επίσης τεράστια κοιτάσματα χρυσού, σιδήρου και βωξίτη. Με την απομάκρυνση του Μαδούρο, οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν αναλάβει την ιδιοκτησία της κρίσης της Βενεζουέλας. Η ExxonMobil, η Chevron και άλλες εταιρείες των ΗΠΑ, διαθέτουν το κεφάλαιο και την τεχνογνωσία για να αναζωογονήσουν τον τομέα της ενέργειας. Μια αναζωογονημένη πετρελαϊκή βιομηχανία θα αποτελούσε τεράστιο πλεονέκτημα για τον λαό της Βενεζουέλας. Ενώ το 1970 παρήγαγε 3 εκ βαρέλια την ημέρα σήμερα παράγει γύρω στο 1 εκ. βαρέλια μόνο. Θα βοηθήσει και την παγκόσμια ενεργειακή ασφάλεια και θα περιόριζε περαιτέρω τη θέση της Ρωσίας και του Ιράν στις αγορές ενέργειας που χρησιμοποιούν τα έσοδα από το πετρέλαιο για να αναβιώσουν τις χαμένες τους αυτοκρατορίες. Επίσης θα μειώσει τις τιμές του πετρελαίου.

Το όραμα θα πρέπει να είναι μια Βενεζουέλα που θα γίνει και πάλι μια προοδευμένη δημοκρατία, εταίρος της Δύσης και σταθεροποιητικός παράγοντας στην περιοχή. Αλλά η πορεία από το σημερινό χάος σε αυτό το όραμα απαιτεί την πλοήγηση σε ένα πεδίο ναρκοθετημένο. Το κράτος, όπως σχηματίστηκε τα τελευταία 25 χρόνια, είχε οικοδομηθεί εξ ολοκλήρου γύρω από την προσωπικότητα του ηγέτη και την πίστη φρουρά του. Με τον ηγέτη απούσα και την δομή διοίκησης διαλυμένη, ο κίνδυνος του χάους είναι απόλυτος (το είδαμε το χάος στο Ιράκ το 2003 και στη Λιβύη το 2011).

Πολλά θα εξαρτηθούν από τον Υπουργός Άμυνας, Βλαντιμίρ Παδρίνο Λόπεζ. Στην εμφάνιση του στην κρατική τηλεόραση μαζί με την ανώτατη στρατιωτική ηγεσία δεν συνέχισε την ρητορική Μαδούρο, δεν απείλησε να ρίξει τους πυραύλους που παραμένουν στο οπλοστάσιο της Βενεζουέλας. Αντίθετα, ζήτησε ψυχραιμία και κήρυξε σε κατάσταση εκτάκτου ανάγκης και παρότρυνε τις ένοπλες δυνάμεις να διατηρήσουν την τάξη και να προστατεύσουν την κυριαρχία του έθνους. Αυτή η αντίδραση αποκαλύπτει ότι ο στρατός είναι διστακτικός. Εδώ και χρόνια, αυτοί οι στρατηγοί έχουν αποκομίσει τεράστιο όφελος από τη διαφθορά του κράτους. Διοικούν τις εταιρείες παροχής υπηρεσιών στον πετρελαϊκό τομέα, τα δίκτυα διανομής τροφίμων και τις μεταλλευτικές παραχωρήσεις. Το κύριο μέλημα τους είναι η αυτοσυντήρηση και η προστασία του συσσωρευμένου πλούτου τους. Η διαπραγμάτευση μιας μετάβασης, ωστόσο, μπορεί να προσφέρει ένα μονοπάτι προς αμνηστία ή, έστω, προς άνετη εξορία.

Η επιστροφή του Δόγματος Μονρόε και η χρήση άμεσης στρατιωτικής ισχύος εκπέμπουν κύμα σοκ σε όλη τη Λατινική Αμερική. Οι αριστερές κυβερνήσεις στην Κούβα, την Κολομβία, τη Βραζιλία και το Μεξικό πιθανότατα θα καταδικάσουν την επιχείρηση και θα αρχίσουν να ανησυχούν.

Τα κρίσιμα ερωτήματα είναι: Θα διασπαστεί ο βενεζουελανικός στρατός; Θα παραμείνουν οι δρόμοι του Καράκας ήρεμοι ή θα ξεσπάσει βία; Θα καταφέρει η αντιπολίτευση να ενωθεί και να παρουσιάσει ένα συνεκτικό κυβερνητικό εναλλακτικό σχέδιο; Και πώς θα αντιδράσει η διεθνής κοινότητα;