Τι ισχύει με το ασυμβίβαστο υπουργού και βουλευτή στις άλλες ευρωπαϊκές χώρες

Σειρά ερωτημάτων έχει εγείρει η αναφορά του Πρωθυπουργού για το ασυμβίβαστο υπουργού και βουλευτή.

Λίγο μετά τις 11:00 το πρωί σήμερα, ο πρωθυπουργός, Κυριάκος Μητσοτάκης, εισηγήθηκε, μέσω τηλεοπτικού μηνύματος που αφορούσε τις νέες δικογραφίες για τον ΟΠΕΚΕΠΕ, να νομοθετηθεί το ασυμβίβαστο μεταξύ της ιδιότητας του υπουργού και του βουλευτή.

Όπως τόνισε χαρακτηριστικά: «Θα εισηγηθώ προς συζήτηση στον δημόσιο διάλογο μια νέα δέσμη θεσμικών τομών, πέραν των προτάσεών μας για τη Συνταγματική Αναθεώρηση.

Ανάμεσά τους, το ασυμβίβαστο Υπουργού και Βουλευτή, με αντικατάσταση του Υπουργού στη Βουλή από τον πρώτο επιλαχόντα για όσο συμμετέχει στο Υπουργικό Συμβούλιο, και με ταυτόχρονη αναβάθμιση του ρόλου του Βουλευτή. Προφανώς, οι παραπάνω προτάσεις θα τεθούν σε διαβούλευση με την κοινωνία, ώστε να υλοποιηθούν μετά τις επόμενες εθνικές εκλογές. Θα αποτελέσουν, επίσης, μέρος των δεσμεύσεων τις οποίες θα αναλάβουμε, εφόσον ο λαός μας εμπιστευθεί ξανά. Και πάντως, σίγουρα σηματοδοτούν την προσωπική μου απόφαση η πατρίδα να κερδίσει οριστικά τον πόλεμο με τα δεσμά του παρελθόντος της».

Με άλλα λόγια, τίθεται το εξής κρίσιμο ερώτημα: Θα πρέπει ο ίδιος άνθρωπος να είναι ταυτόχρονα βουλευτής και υπουργός ή αυτά τα δύο αξιώματα πρέπει να διαχωρίζονται πλήρως; Το θέμα δεν αφορά μόνο την Ελλάδα. Είναι ένα ζήτημα που έχει απασχολήσει σχεδόν όλες τις σύγχρονες ευρωπαϊκές δημοκρατίες εδώ και πολλά χρόνια. Κάθε χώρα έχει επιλέξει διαφορετικό δρόμο, ανάλογα με το πώς αντιλαμβάνεται τη λειτουργία της δημοκρατίας, τον ρόλο των πολιτικών και τη σχέση ανάμεσα στην κυβέρνηση και το κοινοβούλιο.

Στόχος του ασυμβίβαστου είναι να αποφεύγεται η συγκέντρωση εξουσίας στο ίδιο πρόσωπο, να διασφαλίζεται ότι οι ρόλοι είναι ξεκάθαροι και να αποφεύγονται οι όποιες διευκολύνσεις (βλέπε ρουσφέτια) μεταξύ πολιτικών και ψηφοφόρων – ή εν προκειμένω να μειωθούν.

Η ιδέα αυτή δεν είναι καινούργια. Ήδη από τον 18ο αιώνα, ο Γάλλος φιλόσοφος και συγγραφέας, Σαρλ Λουί ντε Σεκοντά, Βαρόνος της Μπρεντ και του Μοντεσκιέ (κοινώς γνωστός ως Μοντεσκιέ), υποστήριζε ότι η εξουσία πρέπει να μοιράζεται και να μη συγκεντρώνεται. Αν ο ίδιος άνθρωπος νομοθετεί και ταυτόχρονα κυβερνά, υπάρχει ο κίνδυνος να μην υπάρχει επαρκής έλεγχος και ισορροπία. Σήμερα, στην Ευρώπη συναντάμε δύο βασικά μοντέλα. Το πρώτο είναι αυτό όπου επιτρέπεται στους υπουργούς να είναι και βουλευτές. Το δεύτερο είναι εκείνο που επιβάλλει πλήρη διαχωρισμό.

Η Γαλλία είναι ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα αυστηρού διαχωρισμού. Εκεί, όποιος γίνεται υπουργός εγκαταλείπει υποχρεωτικά τη θέση του στο κοινοβούλιο. Τη θέση του παίρνει ο πρώτος αναπληρωματικός του. Το σύστημα αυτό εφαρμόστηκε για να περιοριστεί η πολιτική αστάθεια και να λειτουργεί η κυβέρνηση πιο αποτελεσματικά, χωρίς συνεχείς παρεμβάσεις από το κοινοβούλιο. Αυτό το μοντέλο επιχειρεί τώρα ο πρωθυπουργός να φέρει και στη χώρα μας μετά τις εθνικές εκλογές του 2027 εφόσον επανεκλεγεί.

Παρόμοια προσέγγιση πάντως έχει και η Ολλανδία. Αν ένας βουλευτής εκεί αναλάβει υπουργείο, σύμφωνα με το Σύνταγμα, χάνει αυτομάτως την έδρα του στη Βουλή, την οποία λαμβάνει ο πρώτος επιλαχών του ίδιου κόμματος. Ωστόσο, σε περιόδους μετάβασης, όπως μετά από βουλευτικές εκλογές, μπορεί προσωρινά να υπάρξει μια μικρή «χαλάρωση» του κανόνα.

Στο γειτονικό Βέλγιο υπάρχει μια ενδιαφέρουσα διαφοροποίηση. Σύμφωνα με το άρθρο 50 του Συντάγματος, κάθε μέλος του Κοινοβουλίου που διορίζεται στο Υπουργικό Συμβούλιο παύει να συμμετέχει στο νομοθετικό σώμα. Αν όμως παραιτηθεί από υπουργός, ανακτά αυτόματα τη βουλευτική του έδρα. Αυτό επιτρέπει στους πολιτικούς να μεταπηδούν μεταξύ των δύο εξουσιών, της εκτελεστικής και της νομοθετικής, χωρίς να διακινδυνεύουν τη μελλοντική τους παρουσία στο Κοινοβούλιο, έχουν θα λέγαμε μια μορφή «ασφάλειας» στην πολιτική τους πορεία.

Στη Νορβηγία, που έχει Συνταγματική Βασιλευόμενη Κοινοβουλευτική Δημοκρατία, εφαρμόζεται ένα σύστημα που επίσης κρατά διαχωρισμένους τους ρόλους. Βάσει του άρθρου 62 του Συντάγματος, όποιος βουλευτής γίνει υπουργός, σταματά να συμμετέχει στο κοινοβούλιο όσο διαρκεί η θητεία του στην κυβέρνηση. Δηλαδή, δεν μπορεί να πηγαίνει στις συνεδριάσεις και να ασκεί τα καθήκοντα του βουλευτή παράλληλα με το υπουργικό του έργο. Τη θέση του στη Βουλή την αναλαμβάνει προσωρινά ένας αναπληρωτής, μέχρι να ολοκληρωθεί η υπουργική του θητεία.

Από την άλλη πλευρά, υπάρχουν χώρες που λειτουργούν με εντελώς διαφορετική λογική. Στο Ηνωμένο Βασίλειο της Μεγάλης Βρετανίας, για παράδειγμα, θεωρείται σχεδόν αυτονόητο ότι οι υπουργοί είναι ταυτόχρονα και βουλευτές. Η κυβέρνηση προκύπτει μέσα από το Κοινοβούλιο και παραμένει σε συνεχή επαφή μαζί του. Αυτό θεωρείται ότι βοηθά στη σταθερότητα και επιτρέπει καλύτερο έλεγχο της κυβέρνησης σε καθημερινή βάση.

Κάτι αντίστοιχο συμβαίνει και στη Γερμανία, όπου πολλοί υπουργοί είναι επίσης μέλη του ομοσπονδιακού κοινοβουλίου (Ράιχσταγκ), αν και δεν είναι υποχρεωτικό. Το ίδιο μοντέλο συναντάται και σε αρκετές ακόμη ευρωπαϊκές χώρες. Ομοίως, κάτι ανάλογο ισχύει στη Ρουμανία, στην Ουγγαρία, στην Αυστρία και στην Πολωνία.

Στις μεσογειακές χώρες, όπως είναι η Ιταλία, η Ισπανία και η Πορτογαλία, η εικόνα είναι πιο «μικτή». Δεν υπάρχει υποχρεωτικό ασυμβίβαστο, αλλά συχνά επιλέγονται και πρόσωπα εκτός Κοινοβουλίου για υπουργικές θέσεις, ειδικά σε κρίσιμα και σημαντικά χαρτοφυλάκια.

Στην Ιταλία, για παράδειγμα, η κυβέρνηση της Τζόρτζια Μελόνι έχει εντάξει στο υπουργικό της συμβούλιο αρκετούς τεχνοκράτες υπουργούς, δηλαδή ανθρώπους με εξειδικευμένη επαγγελματική εμπειρία που δεν έχουν εκλεγεί βουλευτές. Ενδεικτικά, εξωκοινοβουλευτικούς υπουργούς έχουν τα χαρτοφυλάκια της Υγείας και του Πολιτισμού. Η πρωθυπουργός δηλαδή δίνει έμφαση στην τεχνογνωσία και τη διοικητική εμπειρία, ακόμη κι αν αυτό σημαίνει ότι τα πρόσωπα αυτά δεν έχουν άμεση εκλογική νομιμοποίηση.

Αντίστοιχη είναι η εικόνα και στην Ισπανία. Ο πρωθυπουργός Πέδρο Σάντσεθ διατηρεί σταθερά ένα σημαντικό ποσοστό υπουργών που δεν είναι μέλη του κοινοβουλίου, το οποίο κυμαίνεται περίπου στο 20% με 25% του κυβερνητικού σχήματος. Εξωκοινοβουλευτικά πρόσωπα κατέχουν, για παράδειγμα, τα υπουργεία Άμυνας και Εσωτερικών. Η παρουσία τέτοιων προσώπων θεωρείται ότι ενισχύει την αποτελεσματικότητα της κυβέρνησης σε τομείς που απαιτούν εξειδικευμένες γνώσεις.

Στην Πορτογαλία, η τάση αυτή εμφανίζεται ακόμη πιο έντονα. Η κυβέρνηση εκεί περιλαμβάνει μεγάλο αριθμό υπουργών που δεν προέρχονται από την Κοινοβουλευτική Ομάδα του κυβερνώντος κόμματος. Συγκεκριμένα, 6 από τα 16 μέλη του Υπουργικού Συμβουλίου είναι εξωκοινοβουλευτικοί, ποσοστό που φτάνει σχεδόν το 40%. Αυτό δείχνει μια συνειδητή επιλογή του πρωθυπουργού Λουίς Μοντενέγκρο να δοθεί χώρος σε ανεξάρτητες προσωπικότητες και ειδικούς σε κάθε αντικείμενο.

Ένα από τα πιο καθαρά παραδείγματα πλήρους διαχωρισμού εξουσιών στην Ευρώπη διαθέτει η Κύπρος. Εκεί, το ίδιο το Σύνταγμα που έχει ψηφιστεί από το 1960 και δύσκολα αναθεωρείται, προβλέπει αυστηρούς κανόνες που δεν αφήνουν περιθώρια για «διπλούς ρόλους», καθώς το πολιτικό σύστημα είναι προεδρικό και όχι κοινοβουλευτικό, όπως στη χώρα μας. Στην πράξη, αυτό σημαίνει ότι η εκτελεστική εξουσία (η κυβέρνηση) και η νομοθετική εξουσία (η Βουλή των Αντιπροσώπων) λειτουργούν εντελώς ξεχωριστά. Δεν επιτρέπεται καμία επικάλυψη μεταξύ των δύο. Συγκεκριμένα, κανένα μέλος της κυβέρνησης του Νίκου Χριστοδουλίδη, ούτε υπουργός, ούτε υφυπουργός, δεν μπορεί να είναι ταυτόχρονα και βουλευτής. Αν ένας εκλεγμένος βουλευτής επιλεγεί για να αναλάβει υπουργικό αξίωμα, είναι υποχρεωμένος να παραιτηθεί από τη θέση του στη Βουλή.

Η παραίτηση αυτή έχει άμεσο αποτέλεσμα: η έδρα του στη Βουλή χηρεύει και καταλαμβάνεται από τον Α’ αναπληρωτή του ίδιου κόμματος στην ίδια εκλογική περιφέρεια. Πρόκειται για μια αυτόματη διαδικασία που δεν αφήνει περιθώρια επιστροφής. Και αυτό είναι το κρίσιμο σημείο: η απώλεια της βουλευτικής έδρας είναι οριστική από τη στιγμή που ο πολιτικός αποδεχθεί τη θέση του υπουργού. Ακόμη κι αν αργότερα αποχωρήσει από την κυβέρνηση (είτε λόγω ανασχηματισμού είτε επειδή παραιτηθεί) δεν μπορεί να επιστρέψει στη Βουλή και να πάρει πίσω τη θέση του. Πρέπει να ξαναγίνουν εκλογές και να μπορέσει να επανεκλεγεί για να εισέλθει εκ νέου στο Κοινοβούλιο.

Και στην Ελλάδα, πάντως, ήδη ένα σημαντικό ποσοστό των υπουργών δεν είναι βουλευτές. Ενδεικτικά αναφέρουμε τον Υπουργό Εξωτερικών Γιώργο Γεραπετρίτη, τον Υπουργό Δικαιοσύνης Γιώργο Φλωρίδη, την Υπουργό Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη, τον Υπουργό Ψηφιακής Διακυβέρνησης Δημήτρη Παπαστεργίου, τον Υπουργό Περιβάλλοντος και Ενέργειας Σταύρο Παπασταύρου, τον Υπουργό Επικρατείας Άκη Σκέρτσο και εσχάτως, τον νέο υπουργό Αγροτικής Ανάπτυξης Μαργαρίτη Σχοινά και τον επίσης νέο υπουργό Πολιτικής Προστασίας και Κλιματικής Κρίσης, Ευάγγελο Τουρνά.

Πηγή: newsbeast.gr