Το «μυστικό» των ξερολιθιών της Κρήτης – Πώς στέκουν χωρίς τσιμέντο

Βρίσκονται παντού στην κρητική ύπαιθρο, όμως πίσω από τις απλές πέτρες κρύβεται μια τεχνική αιώνων που προστάτευε χωράφια, συγκρατούσε το χώμα και διαμόρφωσε ολόκληρο το τοπίο

Τις συναντάμε σε βουνά, ελαιώνες, παλιά μονοπάτια και πλαγιές σε ολόκληρη την Κρήτη.

Πέτρες τοποθετημένες η μία πάνω στην άλλη, χωρίς τσιμέντο, χωρίς σύγχρονα συνδετικά υλικά και πολλές φορές χωρίς τίποτα περισσότερο από την εμπειρία του ανθρώπου που τις έχτισε.

Οι ξερολιθιές αποτελούν ένα από τα πιο χαρακτηριστικά στοιχεία της κρητικής υπαίθρου. Σε πρώτη ματιά μοιάζουν με απλούς πέτρινους τοίχους. Στην πραγματικότητα, όμως, αποτέλεσαν για γενιές ένα πολύτιμο εργαλείο για τους ανθρώπους που προσπαθούσαν να καλλιεργήσουν και να ζήσουν σε έναν τόπο με έντονο ανάγλυφο.

Πώς γίνεται να στέκονται χωρίς τσιμέντο;

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΗ

Εορτολόγιο: Ποιο όνομα γιορτάζει σήμερα Τρίτη 25/8

Το βασικό χαρακτηριστικό της ξερολιθιάς βρίσκεται ήδη στο όνομά της.

Οι πέτρες τοποθετούνται η μία πάνω στην άλλη χωρίς κονίαμα που να τις ενώνει. Η σταθερότητα προκύπτει από τον τρόπο με τον οποίο επιλέγονται, συνδυάζονται και τοποθετούνται.

Ο τεχνίτης αναζητούσε κάθε φορά την κατάλληλη πέτρα για το συγκεκριμένο σημείο, ώστε το βάρος να μεταφέρεται σωστά και οι μικρότερες πέτρες να γεμίζουν τα κενά.

Η τέχνη της ξερολιθιάς έχει καταγραφεί από το Υπουργείο Πολιτισμού ως στοιχείο της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς.

Μάλιστα, στην Κρήτη συναντώνται διαφορετικές ονομασίες για κατασκευές και αναβαθμίδες αυτού του τύπου, όπως αρμιά, παραβόλια, τράφοι και λουρίδια.

Δεν ήταν απλώς πέτρινοι φράχτες

Οι ξερολιθιές δεν κατασκευάζονταν μόνο για να δείχνουν πού τελείωνε ένα χωράφι και πού άρχιζε το επόμενο.

Σε πολλές πλαγιές είχαν έναν πολύ πιο σημαντικό ρόλο.

Με τη δημιουργία αναβαθμίδων, οι άνθρωποι μπορούσαν να μετατρέπουν ένα επικλινές και δύσκολο έδαφος σε μικρές επίπεδες επιφάνειες κατάλληλες για καλλιέργεια.

Παράλληλα, οι πέτρινοι τοίχοι βοηθούσαν στη συγκράτηση του χώματος, περιορίζοντας τη διάβρωση που προκαλούσαν οι δυνατές βροχές.

Έτσι, μια πλαγιά που διαφορετικά θα ήταν δύσκολο να καλλιεργηθεί μπορούσε να αποκτήσει ελιές, αμπέλια ή άλλες καλλιέργειες.

Η πέτρα που περίσσευε γινόταν εργαλείο

Υπήρχε και ένας ακόμη πολύ πρακτικός λόγος.

Για να δημιουργηθεί ένα καλλιεργήσιμο χωράφι σε πολλές περιοχές της Κρήτης, έπρεπε πρώτα να απομακρυνθούν μεγάλες ποσότητες πέτρας από το έδαφος.

Οι πέτρες αυτές δεν πετιούνταν.

Γίνονταν το ίδιο το υλικό από το οποίο κατασκευάζονταν οι τοίχοι γύρω από το χωράφι ή οι αναβαθμίδες στην πλαγιά.

Με απλά λόγια, οι παλιοί κάτοικοι της υπαίθρου μετέτρεπαν ένα από τα μεγαλύτερα εμπόδια της καλλιέργειας σε χρήσιμο οικοδομικό υλικό.

Προστάτευαν και το χώμα από το νερό

Η αξία τους δεν σταματούσε εκεί.

Οι ξερολιθιές, επειδή δεν αποτελούν έναν ενιαίο συμπαγή τοίχο από τσιμέντο, επιτρέπουν στο νερό να περνά μέσα από τα μικρά κενά ανάμεσα στις πέτρες.

Έτσι μειώνεται η πίεση που μπορεί να ασκήσει το νερό πίσω από τον τοίχο μετά από έντονη βροχή.

Οι αναβαθμίδες παράλληλα επιβραδύνουν την επιφανειακή απορροή του νερού και βοηθούν στη συγκράτηση του εδάφους.

Γι’ αυτό και αντίστοιχες κατασκευές θεωρούνται μέχρι σήμερα σημαντικές για την αντιμετώπιση της διάβρωσης σε επικλινείς περιοχές.

Μια τεχνική που αναγνωρίστηκε από την UNESCO

Η τεχνική δεν αποτελεί αποκλειστικά κρητικό φαινόμενο.

Ξερολιθιές υπάρχουν σε πολλές περιοχές της Μεσογείου και της Ευρώπης, όπου οι άνθρωποι αντιμετώπιζαν παρόμοια προβλήματα: πέτρινο έδαφος, έντονες κλίσεις και ανάγκη δημιουργίας καλλιεργήσιμης γης.

Το 2018 η UNESCO ενέγραψε την τέχνη της ξερολιθιάς στον Αντιπροσωπευτικό Κατάλογο της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ανθρωπότητας, με την Ελλάδα να βρίσκεται μεταξύ των χωρών που συμμετείχαν στην υποψηφιότητα.

Η UNESCO επισημαίνει ότι η τεχνική βασίζεται στην προσεκτική τοποθέτηση της πέτρας χωρίς τη χρήση άλλων υλικών και ότι η γνώση περνούσε παραδοσιακά από τους έμπειρους τεχνίτες στις επόμενες γενιές.

Η Κρήτη εξακολουθεί να είναι γεμάτη από αυτές

Στον Ψηλορείτη, στο Λασίθι αλλά και σε πολλές ακόμη αγροτικές και ορεινές περιοχές του νησιού, οι ξερολιθιές εξακολουθούν να αποτελούν κομμάτι του τοπίου.

Ακόμη και ο Ψηλορείτης UNESCO Global Geopark αναδεικνύει τις παραδοσιακές τεχνικές ξηρολιθικής κατασκευής ως χαρακτηριστικό της ανθρώπινης παρουσίας στο βουνό.

Σε αρκετές περιπτώσεις οι κατασκευές που βλέπουμε σήμερα έχουν επισκευαστεί πολλές φορές μέσα στις δεκαετίες, ενώ άλλες έχουν εγκαταλειφθεί μαζί με τις καλλιέργειες που κάποτε προστάτευαν.

Παραμένουν όμως εκεί ως ένα τεράστιο αποτύπωμα της παλιάς αγροτικής Κρήτης.

Ένα κομμάτι της Κρήτης που περνάμε καθημερινά χωρίς να το προσέχουμε

Ίσως αυτό είναι και το πιο ενδιαφέρον στοιχείο των ξερολιθιών.

Δεν βρίσκονται κλεισμένες σε ένα μουσείο ούτε πίσω από προστατευτικές βιτρίνες.

Βρίσκονται δίπλα στους δρόμους, στα βουνά, γύρω από παλιά χωράφια και μέσα σε ελαιώνες.

Για τους περισσότερους αποτελούν απλώς κομμάτι του τοπίου.

Για τις προηγούμενες γενιές, όμως, ήταν αποτέλεσμα γνώσης, σκληρής χειρωνακτικής εργασίας και μιας προσπάθειας να αξιοποιηθεί μέχρι και το τελευταίο κομμάτι γης.

Και ίσως το πιο εντυπωσιακό είναι ότι πολλές από αυτές εξακολουθούν να στέκονται, χωρίς τσιμέντο, αποδεικνύοντας πως μερικές από τις απλούστερες λύσεις ήταν τελικά και από τις πιο ανθεκτικές.