To σύμπλεγμα Μεγίστης και η τουρκική πολιτική της αμφισβήτησης της ελληνικής κυριαρχίας

Του δρ Πολιτικών και Κοινωνικών Επιστημών, Θεοφάνη Μαλκίδη 

Το σύμπλεγμα Μεγίστης (Άγιος Γεώργιος, Αγριέλαια, Βουτσάκια, Μεγάλο και Μικρό Μαύρο Ποϊνί (βραχονησίδες), Μεγίστη (Καστελλόριζο), Πολύφαδος ένα και Πολυφάδος δύο, Στρογγύλη, Ρω (ή Ροπή), Τραγόνερα, Ψωμί και Ψωραδιά, αποτελεί το ανατολικότερο όριο της ελληνικής επικράτειας και κομβικό σημείο στην ανατολική Μεσόγειο. Η σημασία του συμπλέγματος πηγάζει από τον καθοριστικό ρόλο του στην εφαρμογή των ελληνικών κυριαρχικών δικαιωμάτων και την οριοθέτηση της Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης (ΑΟΖ) και της υφαλοκρηπίδας.

Μετά την εισβολή της Τουρκίας στην Κύπρο το 1974 η πολιτική της Άγκυρας για το Αιγαίο και ειδικότερα για το σύμπλεγμα της Μεγίστης, εστιάζει κυρίως στην αμφισβήτηση της πλήρους επήρειας του νησιού στη χάραξη υφαλοκρηπίδας και ΑΟΖ, καθώς και σε ισχυρισμούς περί αποστρατικωτικοποίησης και κυριαρχικών δικαιωμάτων.

Η τουρκική πολιτική η οποία αμφισβητεί την ελληνική κυριαρχία στο σύμπλεγμα της Μεγίστης, έχει τους εξής βασικούς άξονες:

1. Άρνηση Δικαιώματος σε ΑΟΖ/Υφαλοκρηπίδα

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΗ

Ο Νίκος Καρβέλας ζητάει 200.000 – 300.000 ευρώ από την Άννα Βίσση: Το παρασκήνιο για την οικονομική διαφορά

Η Τουρκία αρνείται ότι το σύμπλεγμα της Μεγίστης (όπως και όλα τα νησιά του Αιγαίου), δικαιούνται ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδας, πολιτική, η οποία παραβιάζει το Άρθρο 121 της Σύμβασης του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας και στοχεύει στον γεωγραφικό, ναυτικό, πολιτικό και οικονομικό «εγκλωβισμό» της Ελλάδας. Η Τουρκία δεν έχει κυρώσει τη Σύμβαση και δεν αναγνωρίζει ότι τα νησιά γενικά έχουν δικαίωμα σε υφαλοκρηπίδα και ΑΟΖ πέρα από τα χωρικά τους ύδατα.

Έτσι, σύμφωνα με την τουρκική θέση, το Καστελλόριζο, το μεγαλύτερο νησί του συμπλέγματος Μεγίστης, απέχοντας μόλις 1,25 ναυτικά μίλια από την Τουρκία, δεν μπορεί να επεκτείνει τις θαλάσσιες ζώνες του, καθώς κάτι τέτοιο θα ακύρωνε την τουρκική πρόσβαση στην ανατολική Μεσόγειο. Η μέγιστη έκφραση αυτής της αντίληψης ήταν το λεγόμενο και παράνομο τουρκολιβυκό «μνημόνιο» του 2019, το οποίο αγνοεί πλήρως την ύπαρξη του Καστελλόριζου.

2. Η πολιτική των «Γκρίζων Ζωνών»

Η Τουρκία έχει αναπτύξει την πολιτική των «γκρίζων ζωνών» στο Αιγαίο και στο πλαίσιο της νέας αναθεωρητικής πολιτικής της λεγόμενης «Γαλάζιας Πατρίδας», αμφισβητώντας την κυριαρχία επί νησίδων και βραχονησίδων στο σύμπλεγμα Μεγίστης ( καθώς και σε άλλα νησιά ). Επιπλέον η αποκαλούμενη «Γαλάζια Πατρίδα» έχει αλλάξει μονομερώς την ονομασία του Αιγαίου, αποκαλώντας το «Θάλασσα των Νήσων», ενώ η ανακήρυξη με τουρκικό «νόμο» τον Αύγουστο του 2026, της περιοχής Καστελλόριζου και Σαμοθράκης- Λήμνου, ως θαλάσσια πάρκα, εντείνει ακόμη περισσότερο την πολιτική αμφισβήτησης.

3. Πρακτικές Αμφισβήτησης και Κλιμάκωσης

Η πολιτική της Τουρκίας εκδηλώνεται με πρακτικές που αμφισβητούν την ελληνική αρμοδιότητα, όπως η έκδοση παράνομων ναυτικών οδηγιών (NAVTEX) εντός περιοχών ελληνικής ευθύνης και η αποστολή ερευνητικών σκαφών (π.χ. στην περιοχή του συμπλέγματος Μεγίστης του Oruc Reis το 2020) για σεισμικές έρευνες στην ελληνική υφαλοκρηπίδα νότια του συμπλέγματος Μεγίστης, αλλά και για επιχειρήσεις έρευνας και διάσωσης με πιο χαρακτηριστική και γνωστή περίπτωση στα Ίμια το 1996. Αυτές οι ενέργειες, συχνά συνοδευόμενες από στρατιωτική κλιμάκωση, συνιστούν άμεση παραβίαση των ελληνικών δικαιωμάτων και αποτελούν συνεχή πηγή έντασης. Το τελευταίο χρονικό διάστημα η πολιτική αυτή χρησιμοποιεί και τους Τούρκους αλιείς οι οποίοι ψαρεύουν στα ελληνικά χωρικά ύδατα, ενώ πολλές φορές συνοδεύονται από σκάφη της ακτοφυλακής και του πολεμικού ναυτικού.

4.Μειωμένη Επήρεια στη Θαλάσσια Οριοθέτηση

Η Τουρκία υποστηρίζει ότι το σύμπλεγμα, λόγω του μικρού του μεγέθους και της εγγύτητάς του στις τουρκικές ακτές, σε συνδυασμό με τη μεγάλη απόστασή του από την ηπειρωτική Ελλάδα, πρέπει να έχει μειωμένη επήρεια ή να μην λαμβάνεται καθόλου υπόψη κατά την οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας/ΑΟΖ.

5.Αρχή της Ισότητας/Αναλογικότητας

Η τουρκική πολιτική υποστηρίζει ότι ο ελληνικός «μαξιμαλιστικός ισχυρισμός» όπως τον ονομάζει για δικαιώματα διακοσίων ναυτικών μιλίων επί της ΑΟΖ/υφαλοκρηπίδας ή της επέκτασης των χωρικών υδάτων στα δώδεκα ναυτικά μίλια, λόγω του μεγέθους του συμπλέγματος, είναι ασύμβατος με το διεθνές δίκαιο και αντίθετος με την αρχή της ισότητας και της αναλογικότητας. Βεβαίως η Τουρκία, παρότι δεν έχει κυρώσει τη Σύμβαση για το Δίκαιο της θάλασσας, έχει ασκήσει τα δικαιώματά της στον Εύξεινο Πόντο.
6.Θεωρία της «Γαλάζιας Πατρίδας».

Αυτή η θεωρία, η οποία θα αποκτήσει και νομικό περίβλημα, αγνοεί την ύπαρξη της υφαλοκρηπίδας των νησιών όπως το Καστελλόριζο, (αλλά και η Ρόδος, η Κάρπαθος, η Κρήτη, και άλλα νησιά), προβάλλοντας ότι η οριοθέτηση πρέπει να γίνει μεταξύ των ηπειρωτικών ακτών (Τουρκίας και Λιβύης, Τουρκίας και Αιγύπτου/Λιβάνου).

7.Αποστρατιωτικοποίηση

Η Τουρκία συμπεριλαμβάνει το Καστελλόριζο (ως μέρος των Δωδεκανήσων) στους ισχυρισμούς της περί παραβίασης των συνθηκών που προβλέπουν την αποστρατιωτικοποίηση των νησιών, υποστηρίζοντας ότι η Συνθήκη των Παρισίων του 1947 την αφορά άμεσα, καθώς τα νησιά βρίσκονται σε «απόσταση αναπνοής» από τα τουρκικά παράλια.

Συνολικά, η Τουρκία δεν αμφισβητεί απλώς την ελληνική κυριαρχία επί του συμπλέγματος αλλά αμφισβητεί πλήρως το δικαίωμά του να επηρεάζει την οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών (υφαλοκρηπίδας και ΑΟΖ) πέρα από τα χωρικά του ύδατα (σήμερα στα έξι ναυτικά μίλια).

Η θέση αυτή έχει μετουσιωθεί σε πράξεις τα τελευταία χρόνια, όπως το Τουρκο-Λιβυκό Μνημόνιο (2019), με το οποίο η Τουρκία υπέγραψε συμφωνία οριοθέτησης με τη Λιβύη, η οποία αγνοεί πλήρως την επήρεια της Κρήτης, της Ρόδου, της Καρπάθου και του Καστελλόριζου, «εξαφανίζοντας» τις ελληνικές θαλάσσιες ζώνες στην περιοχή. Παράλληλα το δόγμα της «Γαλάζιας Πατρίδας» αποτυπώνεται σε χάρτες όπου η τουρκική υφαλοκρηπίδα εκτείνεται δυτικά μέχρι τον 28ο μεσημβρινό (νότια της Ρόδου), θεωρώντας ότι όλη η θαλάσσια περιοχή ανατολικά αυτού ανήκει στην Τουρκία, με εξαίρεση τα χωρικά ύδατα των ελληνικών νησιών.

Η Ελλάδα

Η ελληνική πολιτική για το σύμπλεγμα της Μεγίστης θα πρέπει να αποτελεί έναν από τους πιο κρίσιμους και στρατηγικούς πυλώνες της της εθνικής στρατηγικής. Λόγω της γεωγραφικής του θέσης, το σύμπλεγμα καθορίζει σε μεγάλο βαθμό τις θαλάσσιες ζώνες της Ελλάδας στην ανατολική Μεσόγειο.

Το σύμπλεγμα της Μεγίστης (και ειδικά η νήσος Στρογγύλη) είναι το «κλειδί» που επιτρέπει τη «συνάντηση-επαφή» της ελληνικής ΑΟΖ με την ΑΟΖ της Κυπριακής Δημοκρατίας. Λόγω της θέσης της Στρογγύλης (του ανατολικότερου νησιού του συμπλέγματος), οι θαλάσσιες ζώνες της Ελλάδας εκτείνονται ανατολικά και εφάπτονται με την ΑΟΖ της Κυπριακής Δημοκρατίας. Η επαφή αυτή δημιουργεί μια συνεχή ζώνη ελληνικής δικαιοδοσίας στην ανατολική Μεσόγειο, επιτρέποντας στην Ελλάδα να έχει άμεσο λόγο σε όλα τα ενεργειακά και στρατηγικά δίκτυα της περιοχής (αγωγοί, ηλεκτρικά καλώδια, ναυσιπλοΐα).

Για την Ελλάδα, το σύμπλεγμα είναι το απόλυτο παράδειγμα εφαρμογής της Σύμβασης για το Δίκαιο της Θάλασσας, (αλλά και του Καταστατικού Χάρτη του ΟΗΕ, όσον αφορά την άμυνα και την στρατιωτική οχύρωση), αφού όλα τα νησιά που έχουν οικονομική ζωή ή μπορούν να συντηρήσουν ανθρώπινη διαβίωση έχουν πλήρη δικαιώματα σε υφαλοκρηπίδα και ΑΟΖ, ακριβώς όπως και τα ηπειρωτικά εδάφη.

Το σύμπλεγμα Μεγίστης δεν πρέπει να είναι απλώς μια απομακρυσμένη γεωγραφική εσχατιά, αλλά το σημείο αναφοράς άσκησης πλήρους, ενιαίας και αδιαίρετης της ελληνικής κυριαρχίας. Η προάσπισή του συμπλέγματος με την εφαρμογή του Δικαίου της Θάλασσας (άρα δώδεκα μίλια και ΑΟΖ τώρα), την ισχυρή αποτρεπτική ισχύ (στρατιωτική, ναυτική και αεροπορική ισχύ), την οικονομική/κοινωνική ανάπτυξη και ισχυρή δημογραφική παρουσία, πέρα από επιδόματα και προεκλογικές εξαγγελίες, είναι εθνική απαίτηση!

Από την εισήγηση στο ΚΔ΄ Συνέδριο της Στέγης Γραμμάτων και Τεχνών Δωδεκανήσου που έγινε στη Λέρο.