Top 10 κρητικές λέξεις που δυσκολεύουν ακόμη και τους Έλληνες

Από το «εδά» μέχρι το «οζό»

Μπορεί να μιλάμε όλοι ελληνικά, όμως αρκεί μια συζήτηση σε ένα χωριό της Κρήτης για να ανακαλύψει κανείς ότι ορισμένες λέξεις χρειάζονται…μετάφραση.

Η κρητική ντοπιολαλιά έχει έναν εντυπωσιακό γλωσσικό πλούτο που παραμένει ζωντανός μέχρι σήμερα. Λέξεις που περνούν από γενιά σε γενιά, εκφράσεις που ακούγονται στα καφενεία και στα σπίτια των χωριών και ένας ιδιαίτερος τρόπος ομιλίας που αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της ταυτότητας του νησιού.

Μάλιστα, αρκετές από αυτές τις λέξεις μπορούν να αφήσουν απορημένους ακόμη και Έλληνες από άλλες περιοχές της χώρας.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΗ

Έκλεισε προσωρινά η Κνωσός λόγω αφόρητης ζέστης

Το Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας καταγράφει χαρακτηριστικά στοιχεία του λεξιλογίου της κρητικής διαλέκτου, ενώ ο γλωσσικός πλούτος του νησιού έχει αποτελέσει αντικείμενο ειδικών λεξικών και μελετών.

Πόσες από τις παρακάτω λέξεις γνωρίζετε πραγματικά;

1. Εδά

Μία από τις πιο χαρακτηριστικές λέξεις που μπορεί να ακούσει κάποιος στην Κρήτη.

«Εδά» σημαίνει «τώρα».

«Έλα εδά» λοιπόν σημαίνει πολύ απλά «έλα τώρα».

Για έναν Κρητικό η λέξη ακούγεται απολύτως φυσιολογική. Για κάποιον όμως που επισκέπτεται πρώτη φορά το νησί, μπορεί να χρειαστούν μερικά δευτερόλεπτα μέχρι να καταλάβει τι ακριβώς του ζητούν.

2. Ίντα

Ίσως μία από τις πιο αναγνωρίσιμες λέξεις της κρητικής ομιλίας.

«Ίντα» σημαίνει συνήθως «τι».

Η χαρακτηριστική φράση:

«Ίντα κάνεις;»

σημαίνει φυσικά:

«Τι κάνεις;»

Ανάλογα όμως με τη φράση και τον τρόπο που χρησιμοποιείται, η λέξη μπορεί να αποκτά διαφορετικές αποχρώσεις.

3. Κουζουλός

Αν κάποιος Κρητικός σας αποκαλέσει «κουζουλό», το πιθανότερο είναι ότι δεν αναφέρεται στην… εξυπνάδα σας.

Κουζουλός σημαίνει τρελός, παλαβός ή ανόητος, ανάλογα πάντα με τα συμφραζόμενα.

Μπορεί μάλιστα να χρησιμοποιηθεί τόσο επικριτικά όσο και χαριτολογώντας.

Το «κουζουλός είσαι;» είναι μια φράση που δύσκολα περνά απαρατήρητη σε μια κρητική παρέα.

4. Κοπέλι

Εδώ τα πράγματα γίνονται λίγο πιο εύκολα, καθώς η λέξη έχει γίνει αρκετά γνωστή και εκτός Κρήτης.

Κοπέλι σημαίνει παιδί ή νεαρό άτομο.

Το «κοπέλια» χρησιμοποιείται συχνά όταν κάποιος απευθύνεται σε μια παρέα νεότερων ανθρώπων.

Παρά τη μεγάλη διάδοσή της, παραμένει μία από τις λέξεις που είναι άμεσα συνδεδεμένες στο μυαλό πολλών με την κρητική ομιλία.

5. Κουράδι

Εδώ μπορεί να προκληθεί μία μικρή… παρεξήγηση.

Για κάποιον που δεν γνωρίζει την κρητική ντοπιολαλιά, η λέξη πιθανότατα ακούγεται εντελώς διαφορετικά από αυτό που πραγματικά σημαίνει.

Κουράδι είναι το κοπάδι των ζώων.

Μια λέξη βαθιά συνδεδεμένη με την κτηνοτροφική παράδοση και την καθημερινότητα της κρητικής υπαίθρου.

Και σίγουρα μία από εκείνες που μπορούν να προκαλέσουν το μεγαλύτερο μπέρδεμα σε έναν μη Κρητικό.

6. Οζό

«Πήγαινε να δεις το οζό».

Όποιος ακούσει για πρώτη φορά τη συγκεκριμένη φράση πιθανότατα θα αναρωτηθεί τι ακριβώς πρέπει να ψάξει.

Οζό σημαίνει ζώο και χρησιμοποιείται στην κρητική ομιλία, ιδιαίτερα σε αγροτικές και κτηνοτροφικές περιοχές.

Σε πολλές περιπτώσεις αναφέρεται κυρίως σε ζώα κτηνοτροφίας.

7. Κουτσούνα

Εδώ η πρώτη σκέψη ενός ανθρώπου από την υπόλοιπη Ελλάδα δύσκολα θα τον οδηγήσει στη σωστή απάντηση.

Στην κρητική διάλεκτο, «κουτσούνα» μπορεί να σημαίνει κούκλα.

Είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα του πόσο διαφορετική μπορεί να είναι η σημασία μιας τοπικής λέξης από εκείνη που θα υπέθετε κάποιος ακούγοντάς την για πρώτη φορά.

8. Κατέχω

Αυτή είναι ίσως μία από τις μεγαλύτερες «παγίδες».

Στην κοινή νεοελληνική, όταν λέμε «κατέχω κάτι», συνήθως εννοούμε ότι το έχω στην κατοχή μου ή ότι γνωρίζω καλά ένα αντικείμενο.

Στην Κρήτη όμως θα ακούσετε πολύ συχνά:

«Δεν κατέχω».

Και η μετάφραση είναι απλή:

«Δεν ξέρω».

Το «κατέχω» χρησιμοποιείται με την έννοια του γνωρίζω, ξέρω και αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά στοιχεία της καθημερινής κρητικής ομιλίας.

9. Γροικώ

Μια παλιά και ιδιαίτερα χαρακτηριστική λέξη.

Γροικώ σημαίνει ακούω ή αντιλαμβάνομαι με την ακοή.

Έτσι, η φράση:

«Δε σε γροικώ»

δεν σημαίνει ότι κάποιος δεν σας… συμπαθεί.

Σημαίνει απλώς:

«Δεν σε ακούω».

Για κάποιον που δεν έχει επαφή με την κρητική ντοπιολαλιά, η σημασία της λέξης δύσκολα μπορεί να γίνει αντιληπτή χωρίς βοήθεια.

10. Ξανοίγω

Ίσως η πιο παραπλανητική λέξη της λίστας.

Ακούγοντας «ξανοίγω», ένας μη Κρητικός μπορεί να θεωρήσει ότι κάποιος θέλει να… ανοίξει ξανά κάτι.

Όμως στην κρητική ομιλία η λέξη χρησιμοποιείται με διαφορετική σημασία.

Ξανοίγω σημαίνει κοιτάζω, παρατηρώ ή βλέπω.

Έτσι, όταν κάποιος πει:

«Ξάνοιξε εκεί»

ουσιαστικά σας λέει:

«Κοίταξε εκεί».

Μια διάλεκτος που παραμένει ζωντανή

Η κρητική ντοπιολαλιά δεν είναι απλώς μια συλλογή «περίεργων» λέξεων.

Είναι αποτέλεσμα της μακράς ιστορικής και πολιτισμικής διαδρομής του νησιού και έχει διατηρήσει λέξεις, εκφράσεις και γλωσσικούς τύπους που συνεχίζουν να χρησιμοποιούνται στην καθημερινότητα.

Από περιοχή σε περιοχή της Κρήτης μπορεί μάλιστα να συναντήσει κανείς διαφορετικές προφορές, παραλλαγές και σημασίες.

Και αυτό είναι ίσως το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της.

Γιατί μπορεί σήμερα ένας Κρητικός να χρησιμοποιεί όλες τις λέξεις της κοινής νεοελληνικής, όμως ένα «εδά», ένα «ίντα» ή ένα «δεν κατέχω» αρκούν για να καταλάβεις αμέσως από πού κρατά η σκούφια του.

Εσείς πόσες από τις 10 γνωρίζατε;

Και αν είστε από την Κρήτη, το ερώτημα είναι διαφορετικό:

Ποια κρητική λέξη χρησιμοποιείτε καθημερινά και οι υπόλοιποι Έλληνες δεν καταλαβαίνουν με τίποτα;