Από τα έμφυλα στερεότυπα στη βία κατά των γυναικών: Πώς η πατριαρχία διαμορφώνει τις ζωές μας

Του Κέντρου Ερευνών για θέματα ισότητας

«Τα αγόρια δεν κλαίνε». «Τα κορίτσια είναι πιο ήσυχα». «Ο άνδρας πρέπει να είναι δυνατός». «Η γυναίκα είναι πλασμένη για να φροντίζει».

Πρόκειται για φράσεις που εξακολουθούν να ακούγονται στην καθημερινότητά μας και που συχνά θεωρούνται «αθώες» ή αυτονόητες. Στην πραγματικότητα, όμως, αποτελούν μέρος μιας διαδικασίας μέσα από την οποία τα παιδιά μαθαίνουν τι «αναμένεται» από αυτά ανάλογα με το φύλο τους. Η διαδικασία αυτή ονομάζεται έμφυλη κοινωνικοποίηση και βρίσκεται στον πυρήνα της αναπαραγωγής των έμφυλων στερεοτύπων και των κοινωνικών ανισοτήτων.

Σύμφωνα με την οπτική του φύλου, το κοινωνικό φύλο (gender) δεν ταυτίζεται με τα βιολογικά χαρακτηριστικά των ανθρώπων, αλλά αναφέρεται στους ρόλους, τις συμπεριφορές και τις προσδοκίες που κάθε κοινωνία αποδίδει στις γυναίκες και στους άνδρες. Οι έμφυλοι αυτοί ρόλοι δεν αποτελούν φυσικά ή απολύτως αμετάβλητα χαρακτηριστικά, αλλά διαμορφώνονται και αναπαράγονται ιστορικά και πολιτισμικά. Παρότι μεταβάλλονται ανάλογα με την εποχή και το κοινωνικοπολιτισμικό πλαίσιο, αρκετές έμφυλες αντιλήψεις και στερεοτυπικές προσδοκίες παρουσιάζουν αξιοσημείωτη ανθεκτικότητα στον χρόνο και συνεχίζουν να αναπαράγονται μέσα από τις κοινωνικές πρακτικές και τους θεσμούς.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΗ

Ανθή Βούλγαρη: «Είχα πάει κι εγώ σε αυτήν την κλινική…»

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο αναπτύσσεται το πατριαρχικό σύστημα, δηλαδή ένα σύστημα κοινωνικών σχέσεων στο οποίο η εξουσία, το κύρος και οι πόροι κατανέμονται άνισα με βάση το φύλο. Η πατριαρχία δεν αφορά αποκλειστικά τις ατομικές συμπεριφορές ούτε σημαίνει ότι όλοι οι άνδρες ασκούν εξουσία με τον ίδιο τρόπο. Περιγράφει ένα σύνολο θεσμών, κοινωνικών κανόνων και πολιτισμικών αντιλήψεων που ιστορικά ευνόησαν και επέβαλλαν την ανδρική κυριαρχία και περιόρισαν τις γυναίκες στην πρόσβαση στην εκπαίδευση, στην εργασία, στη λήψη αποφάσεων και στην οικονομική ανεξαρτησία.

Παρά τη σημαντική πρόοδο που έχει επιτευχθεί τις τελευταίες δεκαετίες, οι γυναίκες εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν μισθολογικές ανισότητες, δυσκολότερη πρόσβαση σε θέσεις ευθύνης, δυσανάλογη επιβάρυνση με τη φροντίδα της οικογένειας και μεγαλύτερο κίνδυνο να υποστούν έμφυλη βία. Σημαντικό ρόλο στη διατήρηση αυτών των ανισοτήτων διαδραματίζουν οι κυρίαρχοι κανόνες της αρρενωπότητας. Η κοινωνιολόγος Raewyn Connell περιγράφει την έννοια της ηγεμονικής αρρενωπότητας ως το κυρίαρχο κοινωνικό πρότυπο που συνδέει τον ανδρισμό με τη δύναμη, τον έλεγχο, την αυτονομία, την οικονομική επιτυχία και τη συναισθηματική αποστασιοποίηση.

Για παράδειγμα, τα αγόρια μαθαίνουν συχνά ότι η έκφραση φόβου, τρυφερότητας ή ευαλωτότητας αποτελεί ένδειξη αδυναμίας, ενώ η επιβολή και ο ανταγωνισμός επιβραβεύονται ως χαρακτηριστικά του «πραγματικού άνδρα».

Οι αντιλήψεις αυτές δεν επηρεάζουν μόνο τους άνδρες. Δημιουργούν ένα κοινωνικό περιβάλλον όπου η ανδρική κυριαρχία μπορεί να θεωρείται φυσιολογική και η γυναικεία αυτονομία να αμφισβητείται. Έτσι αναπαράγονται στερεότυπα που δυσχεραίνουν την ισότιμη συμμετοχή των γυναικών στην κοινωνική, οικονομική και πολιτική ζωή και, στις περισσότερες των περιπτώσεων λειτουργούν ως υπόβαθρο για την εκδήλωση της έμφυλης βίας.

Η αντιμετώπιση αυτών των φαινομένων δεν μπορεί να περιορίζεται στις ποινικές κυρώσεις. Η πρόληψη αποτελεί το σημαντικότερο εργαλείο για την καταπολέμηση της έμφυλης βίας και ξεκινά από την εκπαίδευση, την οικογένεια και την καθημερινή ζωή. Ξεκινά όταν τα παιδιά μεγαλώνουν σε περιβάλλοντα όπου ενθαρρύνονται να εκφράζουν τα συναισθήματά τους, να αναπτύσσουν σχέσεις αμοιβαίου σεβασμού και να αμφισβητούν τα στερεότυπα που περιορίζουν τις επιλογές τους. Η ενημέρωση, η ευαισθητοποίηση της κοινωνίας και η προώθηση της ισότητας των φύλων αποτελούν βασικές προϋποθέσεις ώστε να μειωθούν οι συνθήκες που ευνοούν την ανοχή ή την αναπαραγωγή της βίας.

Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται και η Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης, η πρώτη διεθνώς δεσμευτική Σύμβαση του Συμβουλίου της Ευρώπης για την πρόληψη και την καταπολέμηση της βίας κατά των γυναικών και της ενδοοικογενειακής βίας. Η Σύμβαση αναγνωρίζει ότι η βία κατά των γυναικών αποτελεί μορφή διάκρισης και παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ενώ συνδέεται με τις ιστορικά άνισες σχέσεις εξουσίας μεταξύ γυναικών και ανδρών. Παράλληλα, δίνει ιδιαίτερη έμφαση όχι μόνο στην προστασία και υποστήριξη των θυμάτων, αλλά και στην πρόληψη της βίας μέσα από την εκπαίδευση, την ευαισθητοποίηση και την αλλαγή των κοινωνικών στερεοτύπων.

Η στήριξη με την οπτική φύλου δεν αντιμετωπίζει τη βία ως ένα μεμονωμένο οικογενειακό πρόβλημα. Τη θεωρεί κοινωνικό φαινόμενο που συνδέεται με άνισες σχέσεις εξουσίας και με έμφυλα στερεότυπα που εξακολουθούν να διαμορφώνουν τις ζωές μας. Η υποστήριξη των γυναικών δεν αφορά μόνο την αντιμετώπιση των συνεπειών της βίας, αλλά και την ενδυνάμωσή τους ώστε να ανακτήσουν τον έλεγχο της ζωής τους, να ασκήσουν τα δικαιώματά τους και να συμμετέχουν ισότιμα στην κοινωνία.

Η ισότητα των φύλων δεν αποτελεί ζήτημα που αφορά αποκλειστικά τις γυναίκες. Είναι θεμελιώδης προϋπόθεση για μια κοινωνία δημοκρατική, δίκαιη και χωρίς αποκλεισμούς.Η αποδόμηση των έμφυλων στερεοτύπων και των περιοριστικών κανόνων της αρρενωπότητας δεν αφαιρεί δικαιώματα από κανέναν.

Αντίθετα, δημιουργεί τις προϋποθέσεις ώστε όλες και όλοι να μπορούν να αναπτύσσουν ελεύθερα τις δυνατότητές τους, χωρίς τον φόβο της διάκρισης ή της βίας.

Η πρόληψη της έμφυλης βίας αρχίζει πολύ πριν από το πρώτο περιστατικό. Αρχίζει από τον τρόπο που μεγαλώνουμε τα παιδιά μας, από τη γλώσσα που χρησιμοποιούμε και από τα πρότυπα που επιλέγουμε να αναπαράγουμε ή να αμφισβητήσουμε. Γιατί η ισότητα δεν είναι μόνο ένας θεσμικός στόχος· είναι μια καθημερινή στάση ζωής και συλλογική ευθύνη που αφορά όλες και όλους.

Ιδιαίτερα σημαντικός είναι ο ρόλος των εξειδικευμένων θεσμικών υπηρεσιών υποστήριξης. Το Συμβουλευτικό Κέντρο Ηρακλείου του Κέντρου Ερευνών για Θέματα Ισότητας (ΚΕΘΙ) εντάσσεται στο πανελλαδικό δίκτυο υποστηρικτικών δομών (Συμβουλευτικά Κέντρα, Ξενώνες φιλοξενίας και Τηλεφωνική Γραμμή SOS 15900) της Γενικής Γραμματείας Ισότητας και Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (ΓΓΙΑΔ) το οποίο παρέχει δωρεάν και εμπιστευτική κοινωνική, ψυχολογική, νομική και εργασιακή συμβουλευτική, υποστήριξη σε γυναίκες που έχουν υποστεί έμφυλη και ενδοοικογενειακή βία ή πολλαπλές διακρίσεις. Παράλληλα, υλοποιεί δράσεις ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης της τοπικής κοινωνίας, συμβάλλοντας ουσιαστικά στην πρόληψη της βίας και στην ενίσχυση της ισότητας.

Στοιχεία Επικοινωνίας:
• Συμβουλευτικό Κέντρο Ηρακλείου: Στενημάχου 3, Θέρισσος
• Τηλέφωνο: 2810-341387
• E-mail: irakleio@isotita.gr
• Ωράριο Λειτουργίας: Δευτέρα έως Παρασκευή, 8π.μ – 4μ.μ
• Γραμμή SOS: 15900 (24 ώρες το 24ωρο, 365 μέρες το χρόνο, με αστική χρέωση)