Η Έμιλη Γουίλσον μεταφράζει ξανά την «Οδύσσεια» από το μηδέν

Η διακεκριμένη καθηγήτρια Κλασικών Σπουδών επανέρχεται στο ομηρικό έπος με μια ολοκαίνουργια μετάφραση, επιχειρώντας να διορθώσει αδυναμίες του μπεστ σέλερ έργου της και να αποδώσει με μεγαλύτερη ακρίβεια τις κοινωνικές δομές της αρχαιότητας

 Έκπληξη προκαλεί στους λάτρεις της ομηρικής «Οδύσσειας» η είδηση ότι η Έμιλη Γουίλσον, που ενθουσίασε το παγκόσμιο αναγνωστικό κοινό το 2017, καταπιάνεται ξανά εξ ολοκλήρου με το θρυλικό έπος.

«Πρόκειται για μια νέα μετάφραση, όχι για αναθεώρηση της παλιάς», δήλωσε η Γουίλσον στο Associated Press σε πρόσφατη συνέντευξή της από το σπίτι της στη Φιλαδέλφεια, όπου διδάσκει Κλασικές Σπουδές στο Πανεπιστήμιο της Πενσιλβάνια. «Έχω φτάσει περίπου στα μισά».

Το έργο της, που αναγνωρίστηκε ευρέως ως η πρώτη μείζονα αγγλόφωνη απόδοση του ομηρικού έπους με γυναικεία υπογραφή, είχε ήδη αναδειχθεί σε μπεστ σέλερ και πεδίο έντονων πολιτισμικών αντιπαραθέσεων, πολύ πριν από την κυκλοφορία της υπερπαραγωγής του Κρίστοφερ Νόλαν. Ωστόσο, η ίδια επισημαίνει ότι οι μεταφραστικές της μέθοδοι έχουν ωριμάσει και ότι έχει παρέλθει αρκετός χρόνος ώστε να διακρίνει ορισμένες αδυναμίες στο έργο της. Για παράδειγμα, θεωρεί ότι έκανε κατάχρηση της λέξης «δούλος» (slave), την ώρα που η αρχαία ελληνική διέθετε διαφορετικούς όρους για τις επιμέρους κατηγορίες των υποδουλωμένων ανθρώπων. Η νέα έκδοση θα είναι πιο εκτενής και, όπως σημειώνει, θα αποδίδει με μεγαλύτερη ακρίβεια τις διαφορετικές κοινωνικές πραγματικότητες του ομηρικού κόσμου.

Πεζογράφοι και ποιητές έχουν κατά καιρούς αναθεωρήσει και επανεκδώσει πρώιμα έργα τους. Εντούτοις, σπάνια ένας μεταφραστής ξεκινά από το μηδέν ένα ολόκληρο κείμενο — ιδίως μέσα σε διάστημα μικρότερο της δεκαετίας από την ολοκλήρωσή του, και δη όταν η αρχική μετάφραση γνώρισε τόσο μεγάλη επιτυχία.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΗ

Ηράκλειο: Στο ΠΑΓΝΗ 12χρονος μετά από επίθεση σκύλου

«Δεν μπορώ να σκεφτώ αντίστοιχο προηγούμενο», αναφέρει η Κέιτ Ντάιμλινγκ, επικεφαλής του λογοτεχνικού τμήματος της Αμερικανικής Ένωσης Μεταφραστών. «Δεν είναι ασυνήθιστο να επανέρχονται οι μεταφραστές κάνοντας διορθώσεις ή μικροαλλαγές σε μεταγενέστερες εκδόσεις, αυτό όμως διαφέρει ριζικά».

Όσον αφορά την αντίδραση του εκδοτικού οίκου, η Γουίλσον παραδέχεται ότι η απόφασή της προκάλεσε έντονες συζητήσεις. Δηλώνει απόλυτα συνειδητοποιημένη για τη δυσκολία που θα δημιουργήσει στους διδάσκοντες η συνύπαρξη δύο πρόσφατων εκδόσεων από την ίδια μεταφράστρια, εκφράζοντας την ελπίδα να μην την «αναθεματίσουν». Ο επιμελητής της στον εκδοτικό οίκο Liveright Publishing, Πίτερ Σάιμον, δήλωσε πως δεδομένου ότι η Γουίλσον «έχει αφιερώσει τόσο μεγάλο μέρος της ζωής και του επιστημονικού της έργου στην “Οδύσσεια”… η νέα της προσέγγιση αναμένεται συναρπαστική».

Η υστεροφημία και η αναγνώριση είχαν πρωταρχική σημασία για τους αρχαίους Έλληνες, και η Γουίλσον συγκαταλέγεται στους ελάχιστους κλασικούς φιλολόγους που βιώνουν από πρώτο χέρι την έκθεση στη δημόσια σφαίρα. Η μετάφρασή της το 2017 επαινέθηκε από πολλούς κριτικούς επειδή προσέδωσε στην «Οδύσσεια» έναν πιο σύγχρονο και προσιτό χαρακτήρα, επικρίθηκε ωστόσο στο Διαδίκτυο με τον ισχυρισμό ότι υπέκυψε στη «woke» ατζέντα. Έχοντας πλέον ξεπεράσει σε πωλήσεις το ένα εκατομμύριο αντίτυπα, το έργο της αποτελεί εκ νέου αντικείμενο αντιπαράθεσης.

Ο Νόλαν είχε αναφέρει τη μετάφρασή της και τον εναρκτήριο στίχο της («Μίλησέ μου για έναν περίπλοκο άνδρα») ως πηγή έμπνευσης για την επική ταινία του. Η Γουίλσον, η οποία δηλώνει ότι «πιθανότατα» θα διατηρήσει τον συγκεκριμένο στίχο αναλλοίωτο στη νέα έκδοση, δεν ανταπέδωσε τα εγκώμια. Σε συνεντεύξεις της στο AP και σε άλλα μέσα, καθώς και σε κριτική της για το London Review of Books, χαρακτήρισε την ταινία πομπώδη, επιδερμική και κατά τόπους ασυνάρτητη.

Η αντίδρασή της απέναντι στην ταινία προκάλεσε σφοδρές -έως και εμμονικές- αντιπαραθέσεις υποστήριξης και επίκρισης, με τη συγγραφέα Τζόις Κάρολ Οουτς να της προσάπτει «υπεροψία και έπαρση». Ο Νόλαν δεν έχει τοποθετηθεί άμεσα επί του θέματος, αν και σε συνέντευξή του στον podcaster Zhong Shu στράφηκε κατά της «ερασιτεχνικής κριτικής», καταλογίζοντάς της έλλειψη του κινηματογραφικού υποβάθρου που απαιτείται για την κατανόηση της γλώσσας του σινεμά.

Σύμφωνα με το Kathimerini.gr, το νέο ενδιαφέρον γύρω από το πρόσωπο της Γουίλσον συμπίπτει με την κυκλοφορία της νέας της συλλογής δοκιμίων -η οποία είχε σχεδιαστεί πολύ πριν από την προβολή της ταινίας του Νόλαν- υπό τον τίτλο «Crossing the Wine-Dark Sea». Το βιβλίο, που κυκλοφορεί την Τρίτη συνοδευόμενο από εγκωμιαστικά σχόλια, περιλαμβάνει μια εκτενή ενότητα αφιερωμένη στη μετάφραση της «Οδύσσειας», με αυστηρές αποτιμήσεις σύγχρονων εκδόσεων όπως αυτές του Ντάνιελ Μέντελσον και του εκλιπόντος Ρόμπερτ Φέιγκλς. Άλλα κεφάλαια εξετάζουν τον σεξιστικό διασυρμό της Ωραίας Ελένης, αποτίουν φόρο τιμής στον Ρωμαίο ποιητή Κάτουλλο και καταδεικνύουν πώς μία από τις διασημότερες αποστροφές του Ρόμπερτ Κένεντι -όταν παρέθεσε τον Αισχύλο στον απόηχο της δολοφονίας του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ- αναπαρήγαγε στην πραγματικότητα μια εσφαλμένη μετάφραση της Ιντιθ Χάμιλτον.

Ακολουθούν αποσπάσματα από τη συνέντευξη

AP: Στο δοκίμιό σας για τη μετάφραση της «Οδύσσειας» γράφετε ότι η μετάφραση του Ρόμπερτ Φέιγκλς είναι «πολύ ηχηρή, ζωηρή και φλύαρη, οπότε δεν προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι παραμένει μπεστ σέλερ στις ΗΠΑ». Καθώς και τα δικά σας βιβλία σημειώνουν τεράστια εμπορική επιτυχία, ποια στοιχεία πιστεύετε ότι καταφέρατε να προσδώσετε στο δικό σας έργο;

Γουίλσον: Στόχος μου ήταν η αρχαία έννοια της «ενάργειας», η παραστατικότητα, αυτό το είδος συναισθηματικής απήχησης, η συναισθηματική αμεσότητα, ο αφηγηματικός ρυθμός, η αίσθηση ότι μπορείς να κατανοήσεις πλήρως πώς νιώθει ο εκάστοτε χαρακτήρας κάθε φορά που μιλάει.

AP: Μια θεματική των δοκιμίων σας είναι το πόσο λάθος μπορούμε να κάνουμε σχετικά με τους αρχαίους Ελληνες, όπως ο Ρόμπερτ Κένεντι που παρέθεσε εσφαλμένα τον Αισχύλο επειδή διάβαζε τα εκλαϊκευμένα συγγράμματα της Ιντιθ Χάμιλτον, τα οποία έχουν και τα ίδια πολλές ανακρίβειες.

Γουίλσον: Μέρος της θεματικής του βιβλίου δεν είναι απλώς ότι κάνουμε λάθη, αλλά ότι τα συγκεκριμένα είδη λαθών που διαπράττουν αυτοί οι μελετητές, μεταφραστές, ή δάσκαλοι, όπως η Χάμιλτον, καθορίζονται σε μεγάλο βαθμό από την ίδια την εποχή τους. Προφανώς, κάνω κι εγώ λάθη. Είναι φανερό ότι προσεγγίζω τον Ομηρο και ολόκληρη την αρχαιότητα με συγκεκριμένες προκαταλήψεις και ανησυχίες, οι οποίες θα διαφέρουν από τις αντίστοιχες ενός μεταφραστή πριν από 50 ή 100 χρόνια.

AP: Τι είναι αυτό στην αρχαία Ελλάδα που σας ώθησε να τη μελετήσετε, σε αντίθεση με την Ελισαβετιανή Αγγλία ή τη Γαλλία του 18ου αιώνα;

Γουίλσον: Το βλέπω ως ένα είδος διανοητικής απληστίας. Μέσα από τη μελέτη της αρχαίας Ελλάδας και της Ρώμης, ενδιαφέρομαι επίσης να μελετήσω πώς αυτοί οι πολιτισμοί επανεφευρέθηκαν και αναπλάστηκαν νοερά σε καθεμία από αυτές τις μεταγενέστερες περιόδους.

AP: Στο κεφάλαιό σας για την κωμωδία στην αρχαία Ελλάδα, ξεκινάτε με μια αναφορά στο τραγούδι «WAP» της Cardi B (και της Megan Thee Stallion). Σας συμβαίνει συχνά αυτό, να αναδύονται πράγματα στη σύγχρονη κουλτούρα, να βρίσκουν άμεση απήχηση και να σκέφτεστε: «Α, αυτό μου θυμίζει κάτι από την κλασική εποχή»;

Γουίλσον: Μου συμβαίνει συνέχεια, ναι. Δεν είναι απαραίτητα ένα μοτίβο που δηλώνεται ρητά στο βιβλίο, αλλά θέλω πολύ να το κάνω διαρκώς: να δείχνω ότι μπορούμε να βρούμε «ίχνη» της αρχαιότητας εκεί που δεν το περιμένουμε. Χρησιμοποιώ τη συζήτηση γύρω από το «WAP» και τη χιπ χοπ ως αφορμή για να μιλήσω για την αρχαία κωμική ποίηση. Το βασικό μου επιχείρημα δεν είναι μόνο ότι υπάρχει πολλή χυδαιότητα και στα δύο, αλλά και βαθιά ποιητική διάσταση. Κι αν καταφέρουμε με κάποιον τρόπο να αναθεωρήσουμε όσα περιμένουμε από την αρχαιότητα, μπορούμε να αλλάξουμε και τον τρόπο που βλέπουμε τη σύγχρονη εποχή.