Κοσοβίτσα Βορείου Ηπείρου: Το χωριό που μοιράστηκε σε Ελλάδα και Αλβανία το 1923

Η μακραίωνη ιστορία της, πώς πήρε το όνομά της – Η παραχώρησή της στην Αλβανία με το Πρωτόκολλο της Φλωρεντίας (1913) και η οριστική εκχώρηση της στη γειτονική χώρα το 1923 – Η συνοικία που παρέμεινε στην Ελλάδα και η ίδρυση του χωριού Αγία Μαρίνα – Η μάχη της Μουργκάνας το 1948

Μια εκτεταμένη περιοχή – συνοικία της Κοσοβίτσας, η Βατσουνιά, όπου βρίσκονταν και αρκετά αχούρια και καλύβες παρέμεινε, λόγω της περίεργης χάραξης των συνόρων, επί χάρτου, στην Ελλάδα. Ένα χωριό, αμιγώς ελληνικό, με 1.050 Έλληνες κατοίκους και οκτώ σχολεία όλα ελληνικά, το 1914 (Απογραφή της Διεθνούς Επιτροπής Εθνολογικού Ελέγχου) δόθηκε, εν μέρει, στην Αλβανία. Αυτή η συνοικία στην οποία χτίστηκαν και άλλα σπίτια, κυρίως από κατοίκους της Κοσοβίτσας που δεν ήθελαν να παραμείνουν στην Αλβανία αποτέλεσε τοn πυρήνα του ακριτικού χωριού Αγία Μαρίνα, του Δήμου Πωγωνίου. Η Αγία Μαρίνα, όπως ονομάστηκε η Βατσουνιά, χαρακτηρίζεται από τις μεγάλες αποστάσεις μεταξύ των σπιτιών της και καλύπτει όλη τη νότια Κοσοβίτσα.

Η μακραίωνη ιστορία της Κοσοβίτσας – Οι μάχες που έγιναν εκεί τον Σεπτέμβριο του 1948

Η Κοσοβίτσα βρίσκεται στο όρος Μουργκάνα, γνωστό και από τα χρόνια του Εμφυλίου, πολύ κοντά στα ελληνοαλβανικά σύνορα. Αν και ανήκε στον καζά Αργυροκάστρου συνδέθηκε περισσότερο με τα χωριά της Λάκκας Πωγωνίου. Από το “Χρονικόν Δρυοπίδος”, Έκδοση “Παρνασσού”, Αθήνα 1871, σελ. 19 και 22 και τα “Χρονικά Ηπείρου”, του Λέανδρου Βρανούση, Ιωάννινα 1962, σελ. 121 έχουμε την πληροφορία ότι η Κοσοβίτσα υπήρχε στα χρόνια του Αλέξιου Κομνηνού (1081-1118). Σε χρυσόβουλο του Δεσπότη Συμεών Παλαιολόγου του Σέρβου, το 1361 αναφέρεται η Κωσόβα, μαζί με τον Σωτήρα. Σωτήρα (η) είναι γειτονικό χωριό της Κοσοβίτσας στη Β. Ήπειρο. Στην οθωμανική απογραφή του 1431, η Κοσοβίτσα εμφανίζεται διαλυμένη.

Ίσως λόγω της κατάκτησης της περιοχής του Πωγωνίου από τους Οθωμανούς που είχε προηγηθεί και των αλβανικών επιδρομών που τη συνόδευαν. Όμως, σταδιακά το χωριό κατοικήθηκε ξανά και έφτασε, όπως είδαμε, το 1914 να έχει 1.050 Έλληνες κατοίκους . Η κομβικής σημασία θέση της Κοσοβίτσας, όπως και της Καστάνιανης Πωγωνίου είχε σαν αποτέλεσμα να δέχονται πολλές επιθέσεις από διάφορους επιδρομείς. Είναι χαρακτηριστικό, όπως αναφέρει ο Ιωάννης Λαμπρίδης ;ότι η Καστάνιανη είχε στο παρελθόν, πιθανότατα πριν την οθωμανική κατάκτηση, 1.200 οικογένειες και σύμφωνα με τον μέσο όρο των ιστορικών (μεταξύ 4,7 και 5,2 ατόμων η κάθε οικογένεια), τουλάχιστον 6.000 κατοίκους!

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΗ

Χανιά: «Άκουσα έναν δυνατό θόρυβο» – Οδηγός εγκατέλειψε ενοικιαζόμενο όχημα μετά από τροχαίο στο αεροδρόμιο

Να σημειώσουμε ότι στη σημαντική μάχη της Μουργκάνας, τον Σεπτέμβριο του 1948, τμήματα του Ελληνικού Στρατού, που δέχονταν πυρά πολυβόλων από την Κοσοβίτσα(!), χωρίς να είναι γνωστό αν αυτά προέρχονταν από άνδρες του ΔΣΕ ή Αλβανούς, όπως και από τη γειτονική Σωτήρα, αναρριχήθηκαν στις απόκρημνες κορυφές της Μουργκάνας πάνω από την Κοσοβίτσα και βρέθηκαν στα νώτα των ανταρτών (Ευάγγελος Αβέρωφ, “Φωτιά και τσεκούρι”, σελ. 365-367). Οι άνδρες του ΔΣΕ αιφνιδιάστηκαν και διέφυγαν στην Αλβανία, από το μέρος της Κοσοβίτσας, ενώ άλλοι, μέσω της Λάκκας Πωγωνίου κατευθύνθηκαν στις δασωμένες περιοχές της Πίνδου. Ο Θρασύβουλος Τσακαλώτος, επικεφαλής των ανδρών του Εθνικού Στρατού στη Μουργκάνα διέταξε το Πυροβολικό να χτυπήσει τη Σωτήρα για να σιγήσουν τα εκεί πυροβόλα, κάτι που επιτεύχθηκε, αν και προκλήθηκαν ζημιές σε μερικά σπίτια του χωριού. Ένας Λόχος εξόρμησε επίσης προς τα πολυβόλα στο αλβανικό έδαφος και τα εξουδετέρωσε. Πιθανότατα και οι άνδρες του ΕΣ που έκαναν τον κυκλωτικό ελιγμό μπήκαν σε αλβανικό έδαφος.

Δεν υπάρχει όμως καμία επίσημη, γραπτή αναφορά σε ελληνικά έγγραφα, ενώ και η Αλβανία δεν τόλμησε να διαμαρτυρηθεί για παραβίαση του εδάφους της. Αυτή η μικρή, ενδιαφέρουσα παρένθεση θεωρούμε ότι έπρεπε να γίνει, για να καταδειχθεί η σημαντική θέση που έχει η Κοσοβίτσα, αλλά και για να μάθουν οι αναγνώστες του protothema.gr, κάποια άγνωστα στοιχεία για τη μάχη της Μουργκάνας.

Πώς πήρε το όνομά της η Κοσοβίτσα;

Ο Π. Αραβαντινός θεωρεί το όνομα Κοσοβίτσα ελληνικό. Αυτό πιθανότατα δεν ισχύει. Κατά τον M. Vasmer συνδέεται με το σλαβικό τοπωνύμιο Kosovo (= τόπος με κοτσύφια). Η κατάληξη -ίτσα, που προστέθηκε στο kosovo, σημαίνει τον μικρό τόπο με κοτσύφια. Ο Χ.Π. Συμεωνίδης θεωρεί ότι: Kosovica < σερβοκροατικό τοπωνύμιο Kosovica. Ο Κ. Οικονόμου, αφού αναφέρει ότι κάποιοι, όπως ο Soustal θεωρούν ότι το τοπωνύμιο συνδέεται με το όνομα του αυτοκράτορα Αλέξιου Ι. Kosobitza, ετυμολογεί το οικωνύμιο Κοσοβίτσα, από τον σλαβικό επιθετικό τύπο *kosovo<kosb “κότσυφας” + επιθετική κατάληξη -ovo και την κατάληξη -ica, με την οποία ουσιαστικοποιούνται επιθετικοί τύποι

Τοπίο στη Σωτήρα Βορείου Ηπείρου

Το μοναστήρι της Κοσοβίτσας

Νοτιοανατολικά του χωριού βρίσκεται η Μονή Κοσοβίτσας, αφιερωμένη στην Κοίμηση της Θεοτόκου. Απέχει ελάχιστα μέτρα από τα ελληνοαλβανικά σύνορα. Το Ελληνικό Προξενείο Αργυροκάστρου σε κατάλογο μονών της περιφέρειάς του το 1917 γράφει ότι το μοναστήρι ιδρύθηκε τον 18ο αιώνα. Την ίδια άποψη ενστερνίζονται οι Β. Μπάρας και Φ. Οικονόμου. Ο Κοσοβιτσινός Χ. Νιάκαρης όμως αναφέρει ότι χτίστηκε το 1600 από κάποιον Ζαγλή Κούτση, άρχοντα από το χωριό Κούτσι που βρίσκεται ανάμεσα στη Χιμάρα και το Κουρβελέσι. Αυτός πιεζόταν από τους Οθωμανούς να εξισλαμιστεί. Δεν το δέχτηκε όμως. Έφυγε από το χωριό του και βρήκε καταφύγιο στην Κοσοβίτσα. Ο Χ. Νιάκαρης αναφέρει ότι το μοναστήρι έχει πολλά κελιά, ο ναός του είναι βυζαντινού ρυθμού και το πλακόστρωτο δάπεδό του βρίσκεται κάτω από την επιφάνεια της γης. Έπρεπε κάποιος να κατέβει έξι σκαλοπάτια για να φτάσει σ’ αυτό. Είναι το λιγότερο γνωστό από τα μοναστήρια της περιοχής. Φαίνεται ότι είχε κάποια περιουσία, γιατί ο Β. Μπάρας αναφέρει ότι το εισόδημά του ήταν 40 τουρκικές λίρες.

Η μάχη της Κοσοβίτσας (1912-13)

Στα τέλη του 1912 – αρχές 1913, ο Ελληνικός Στρατός πολιορκούσε τα Ιωάννινα. Βορειότερα όμως, στο Πωγώνι, στα σημερινά ελληνοαλβανικά σύνορα, οργανωμένα αντάρτικα σώματα έδιναν σκληρές μάχες με Τουρκαλβανούς. Ένα από τα σώματα αυτά, με επικεφαλής τον Γιώρη (Γιώργο) Λιόντο ή Λιοντόπουλο, από τη Δημόκορη Πωγωνίου και μερικούς αντάρτες (από τα χωριά Καστάνιανη, Δημόκορη, Στρατίνιστα Πωγωνίου, Σωτήρα Β. Ηπείρου, αλλά και έναν Αλβανό), έδωσε, ανάμεσα στις άλλες, μια σκληρή μάχη στα υψώματα μεταξύ Κοσοβίτσας και Καστάνιανης, με ένα τάγμα Τουρκαλβανών από το Αργυρόκαστρο, που κατευθυνόταν προς την Κοσοβίτσα, για να εξοντώσει τα σώματα των οπλαρχηγών Λιόλιου, Κολοβού και Πάντου. Η μάχη διήρκησε δύο ώρες και οι λιγοστοί Έλληνες κατατρόπωσαν τους Τουρκαλβανούς. Η νίκη αυτή γιορτάστηκε στην Κοσοβίτσα και τη Σωτήρα.

Επίλογος

Μετά την παραχώρηση της Κοσοβίτσας στην Αλβανία, όπως αναφέραμε, το τμήμα της που έμεινε στην Ελλάδα αποτέλεσε τον πυρήνα του χωριού Αγία Μαρίνα, από την ομώνυμη εκκλησία της περιοχής.

Όπως μάθαμε, τα ελληνοαλβανικά σύνορα στην περιοχή της Κοσοβίτσας, από την πλευρά της Αλβανίας, φυλάσσονται και από άνδρες και γυναίκες της FRONTEX! Η Αλβανία, ούτε μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι ούτε χώρα της Ζώνης του Σένγκεν. Πώς δικαιολογείται η παρουσία της FRONTEX εκεί, με βάση τουλάχιστον όσα αναγράφονταν στην επίσημη σελίδα της FRONTEX/European Union Agency;

Μετά το 1926, πολλοί Κοσοβιτσινοί εγκαταστάθηκαν στην Αμερική. Αυτοί, με τη συνδρομή Κοσοβιτσινών από την Αδελφότητα Κοσοβίτσας που ιδρύθηκε το 1925 στην Αθήνα εξαγόρασαν την περιοχή του χωριού τους, που μέχρι τότε ήταν τσιφλίκι μπέηδων από το Αργυρόκαστρο.

Βασική πηγή του άρθρου: Κ.Δ. Παπανικολάου, “Η ΛΑΚΚΑ ΠΩΓΩΝΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟ ΨΗΛΟΚΑΣΤΡΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ”