Κρητικές παροιμίες: 20 φράσεις που λέμε ακόμη σήμερα

Εκφράσεις που πέρασαν από γενιά σε γενιά και εξακολουθούν να ακούγονται στην Κρήτη

Η Κρήτη έχει έναν ιδιαίτερο τρόπο να χωρά ολόκληρες ιστορίες μέσα σε λίγες λέξεις.

Οι παροιμίες και οι παλιές φράσεις δεν ήταν απλώς τρόπος έκφρασης. Ήταν ένας τρόπος να μεταδίδονται συμβουλές, παρατηρήσεις, πειράγματα και εμπειρίες από τη μία γενιά στην επόμενη.

Αρκετές από αυτές έχουν καταγραφεί σε λαογραφικές συλλογές, ενώ άλλες εξακολουθούν να ακούγονται στην καθημερινή κρητική ντοπιολαλιά.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΗ

Συναγερμός στο Ηράκλειο: Γυναίκα έκανε απόπειρα αυτοκτονίας – Μεταφέρεται στο Βενιζέλειο

Κάποιες έχουν αλλάξει λίγο με τα χρόνια. Άλλες, όμως, ακούγονται σχεδόν όπως τις έλεγαν οι παππούδες και οι γιαγιάδες μας.

1. «Τα κατέχες, περάσανε»

Μια χαρακτηριστική φράση που χρησιμοποιείται όταν κάποιος γνώριζε ή μπορούσε να κάνει κάτι στο παρελθόν, αλλά πλέον έχει χάσει την ευκαιρία ή την ικανότητά του.

Η συγκεκριμένη παροιμία έχει μάλιστα καταγραφεί στο Αρχείο Παροιμιών της Ακαδημίας Αθηνών ως προερχόμενη από την Κρήτη.

2. «Ίντα θωρείς;»

Κυριολεκτικά σημαίνει «τι κοιτάς;», όμως ο τόνος μπορεί να αλλάξει τελείως το νόημα.

Μπορεί να είναι απλή ερώτηση, πείραγμα ή ακόμη και προειδοποίηση, κάτι που χαρακτηρίζει πολλές κρητικές εκφράσεις.

3. «Βολοσέρνει τη ζώνη του»

Μια παλιά κρητική φράση που χρησιμοποιούνταν για κάποιον που φαινόταν έτοιμος για καβγά ή αναστάτωση.

Η εικόνα προέρχεται από την εποχή της κρητικής βράκας, όταν η μακριά ζώνη μπορούσε να μένει λυμένη και να σέρνεται πίσω από εκείνον που τη φορούσε.

Η προέλευση της έκφρασης έχει διασωθεί σε καταγραφές παλιών κρητικών φράσεων.

4. «Ναι μπρε, βάγεστά το»

Μια παλιότερη έκφραση που ουσιαστικά σημαίνει «άφησέ το», «παράτα το» ή «φτάνει πια».

Το «βάγεστά το» συνδέεται με παλιότερους τύπους του ρήματος που σήμαινε αφήνω ή παραιτούμαι.

5. «Εδά που σε βρήκα»

Το «εδά» είναι από τις λέξεις που παραμένουν ζωντανές στην Κρήτη και σημαίνει «τώρα».

Η φράση μπορεί να χρησιμοποιηθεί τόσο κυριολεκτικά όσο και πειρακτικά, όταν κάποιος επιτέλους συναντά έναν άνθρωπο που έψαχνε.

6. «Ίντα ‘ναι τούτο;»

Από τις πλέον χαρακτηριστικές καθημερινές κρητικές εκφράσεις.

Μπορεί να δηλώνει πραγματική απορία, έκπληξη ή αγανάκτηση, ανάλογα πάντα με τον τρόπο που θα ειπωθεί.

7. «Κατέχεις εσύ»

Το «κατέχω» στην κρητική διάλεκτο χρησιμοποιείται με την έννοια του «γνωρίζω».

Το «κατέχεις εσύ» μπορεί να σημαίνει «εσύ ξέρεις», αλλά συχνά χρησιμοποιείται και με έναν ελαφρώς ειρωνικό τόνο.

8. «Ίντα λες μωρέ;»

Μία φράση που μπορεί να εκφράσει από έκπληξη μέχρι δυσπιστία.

Το «μωρέ» εδώ δεν έχει απαραίτητα προσβλητικό χαρακτήρα και ακούγεται πολύ συχνά στον καθημερινό προφορικό λόγο.

9. «Δεν κατέχω πράμα»

Σημαίνει πολύ απλά «δεν ξέρω τίποτα».

Η λέξη «πράμα» χρησιμοποιείται ευρύτατα στην κρητική ομιλία και διατηρείται ακόμη και στις νεότερες γενιές.

10. «Επαέ είμαι»

Το «επαέ» σημαίνει «εδώ» και είναι μία από τις πιο αναγνωρίσιμες λέξεις της κρητικής διαλέκτου.

Μάλιστα, λέξεις όπως «επαέ», «εδά» και «ίντα» εξακολουθούν να ακούγονται ακόμη και σήμερα σε πολλά μέρη της Κρήτης.

11. «Απού ‘χει αυτιά, ας ακούει»

Μια φράση που χρησιμοποιείται όταν κάποιος θέλει να περάσει ένα μήνυμα χωρίς να κατονομάσει τον αποδέκτη.

Με απλά λόγια: όποιος καταλαβαίνει ότι αφορά εκείνον, ας το κρατήσει.

12. «Όποιος βιάζεται σκοντάφτει»

Η ιδέα ότι η βιασύνη οδηγεί σε λάθη συναντάται σε πολλές ελληνικές παροιμίες και φυσικά δεν λείπει από τον κρητικό προφορικό λόγο.

Συχνά χρησιμοποιείται ως συμβουλή πριν από μια σημαντική απόφαση ή μια δουλειά που χρειάζεται προσοχή.

13. «Άλλος έχει τ’ όνομα κι άλλος τη χάρη»

Μια από τις φράσεις που χρησιμοποιούνται όταν η πραγματική αξία ή ικανότητα κάποιου δεν βρίσκεται απαραίτητα εκεί όπου δείχνει η φήμη.

Παραμένει ιδιαίτερα δημοφιλής ακόμη και στον σύγχρονο καθημερινό λόγο.

14. «Όπου ακούς πολλά κεράσια, κράτα και μικρό καλάθι»

Η γνωστή προειδοποίηση απέναντι στις υπερβολικές υποσχέσεις.

Όταν κάτι ακούγεται υπερβολικά καλό για να είναι αληθινό, χρειάζεται επιφύλαξη.

15. «Κάλλιο αργά παρά ποτέ»

Μία παροιμία που δεν ανήκει αποκλειστικά στην Κρήτη, αλλά χρησιμοποιείται εδώ και πολλές γενιές και στο νησί.

Λέγεται για κάτι που τελικά έγινε, έστω και με μεγάλη καθυστέρηση.

16. «Στερνή μου γνώση να σ’ είχα πρώτα»

Η κλασική φράση της μεταμέλειας.

Λέγεται όταν κάποιος συνειδητοποιεί εκ των υστέρων ποια θα ήταν η σωστή απόφαση.

17. «Κάθε πράμα στον καιρό του»

Υπενθυμίζει ότι όλα έχουν τον κατάλληλο χρόνο τους και δεν χρειάζεται να πιέζονται οι καταστάσεις.

Σε μια κοινωνία που για αιώνες ήταν στενά συνδεδεμένη με τη γη και τις εποχές, αυτή η λογική είχε ιδιαίτερη σημασία.

18. «Ο καλός ο καπετάνιος στη φουρτούνα φαίνεται»

Η πραγματική αξία ενός ανθρώπου φαίνεται όταν έρθουν τα δύσκολα.

Η φράση εξακολουθεί να χρησιμοποιείται για ανθρώπους που καλούνται να διαχειριστούν δύσκολες καταστάσεις.

19. «Όποιος ανακατεύεται με τα πίτουρα, τον τρώνε οι κότες»

Χιουμοριστικός τρόπος να πει κανείς ότι όταν μπλέκεις σε καταστάσεις που δεν σου ταιριάζουν ή με λάθος ανθρώπους, είναι πιθανό να υποστείς και τις συνέπειες.

20. «Ό,τι σπείρεις θα θερίσεις»

Ίσως μία από τις φράσεις που ταιριάζουν περισσότερο στην παλιά αγροτική κοινωνία της Κρήτης.

Η έννοια είναι απλή: οι επιλογές και οι πράξεις μας έχουν συνέπειες και στο τέλος εισπράττουμε αυτό που δημιουργήσαμε.

Λίγες λέξεις, ολόκληρη ιστορία

Η γλώσσα αλλάζει, όμως αρκετές από τις παλιές κρητικές φράσεις αρνούνται να εξαφανιστούν.

Μπορεί σήμερα να ακούγονται σε διαφορετικά συμφραζόμενα, να χρησιμοποιούνται περισσότερο ως αστείο ή να έχουν χάσει ένα μέρος της αρχικής σημασίας τους, αλλά συνεχίζουν να αποτελούν ένα ζωντανό κομμάτι της προφορικής παράδοσης.

Και αυτό είναι ίσως το πιο ενδιαφέρον με τις παροιμίες: δεν βρίσκονται μόνο στα παλιά βιβλία.

Βρίσκονται ακόμη στο καφενείο, στο οικογενειακό τραπέζι, στην κουβέντα με τον παππού και πολλές φορές ακόμη και στο στόμα των νεότερων.
“`