«Η δημοκρατία δεν είναι δεδομένη: χωρίς αυτοκριτική και ευθύνη, η κατάρρευση δεν θα είναι ειρηνική»

«Η δημοκρατία, όταν αποδυναμώνεται, δεν πέφτει αθόρυβα. Αν καταρρεύσει, η σύγκρουση θα είναι σκληρή. Γι’ αυτό χρειάζεται μέτρο, ευθύνη και ωριμότητα».

Με λόγο καθαρό, αιχμηρό και βαθιά ιστορικό, η Μαρία Ευθυμίου, ομότιμη καθηγήτρια Ιστορίας του ΕΚΠΑ, εξέφρασε τον έντονο προβληματισμό και φόβο της για την πορεία των κοινωνιών, μιλώντας στην εκπομπή «Live με την Αντιγόνη» στο Cretaone 102,3 και στη δημοσιογράφο Αντιγόνη Ανδρεάκη.

«Η δημοκρατία δεν είναι δεδομένη και η Ιστορία δεν συγχωρεί την αμνησία.»

Όπως τόνισε, η σχέση μας με την Ιστορία και τη συνείδησή μας στο παρόν δεν βρίσκεται σε καλή κατάσταση. «Για να ξέρεις πού βρίσκεσαι σήμερα, πρέπει να έχεις καλλιεργήσει τη γνώση του χθες, ώστε να μπορείς να δεις πού πηγαίνεις αύριο», σημείωσε, υπογραμμίζοντας ότι αυτό ισχύει για όλους, αλλά για τους Έλληνες ακόμη περισσότερο.

«Η Ελλάδα, όπως και η Κίνα, ανήκει στις ελάχιστες χώρες παγκοσμίως με τόσο βαθύ και συνεχές ιστορικό αποτύπωμα. Ένα γεγονός που δεν αποτελεί λόγο υπερηφάνειας μόνο, αλλά κυρίως ευθύνης. «Από τα 195 κράτη του κόσμου, ελάχιστα έχουν τέτοιο ιστορικό βάθος. Αυτό είναι πλούτος, αλλά και βάρος», ανέφερε χαρακτηριστικά μιλώντας στο Cretaone 102,3.

Μια επικίνδυνη παγκόσμια συγκυρία

Η Μαρία Ευθυμίου περιέγραψε τη σημερινή εποχή ως περίοδο παγκόσμιας έντασης και πολιτικής πυκνότητας.
Γεγονότα που μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν αδιανόητα, καταστρατήγηση δικαιωμάτων, πολεμικές συγκρούσεις, αυταρχικές πρακτικές,αποτελούν πλέον καθημερινότητα.
Κοινωνίες πολώνονται και στρέφονται η μία εναντίον της άλλης.
Σύμφωνα με την ίδια: «Η εποχή που διανύουμε σήμερα, θυμίζει την ανθρωπότητα: “Πριν από περίπου 200 χρόνια, πριν από τις μεγάλες επαναστάσεις της Αγγλίας, της Αμερικής και της Γαλλίας. Επαναστάσεις που έθεσαν τα θεμέλια ενός κόσμου με κανόνες, δικαιώματα και δημοκρατικούς θεσμούς. Ωστόσο, ιστορικά, αυτή η δημοκρατική περίοδος είναι εξαιρετικά πρόσφατη».

Η δημοκρατία ως εύθραυστο πολίτευμα

Η δημοκρατία, όπως επεσήμανε, είναι το πιο απαιτητικό και ευαίσθητο πολίτευμα. Για να λειτουργήσει, χρειάζεται σοβαρότητα, αυτοσυγκράτηση και αίσθηση ευθύνης από όλους. «Αν ένα μόνο μέλος της κοινωνίας τη βλάψει, η ζημιά αφορά το σύνολο», υπογράμμισε.
«Στις περισσότερες σύγχρονες δημοκρατίες, οι πολίτες συχνά τη βιώνουν επιπόλαια, συγχέοντας την ελευθερία με την ασυδοσία.
«Η ελευθερία δεν είναι αυθαιρεσία. Κανένας ορισμός της δημοκρατίας δεν σημαίνει “κάνω ό,τι θέλω”», τόνισε, θυμίζοντας ότι η ελευθερία του ενός τελειώνει εκεί που αρχίζει η ελευθερία του άλλου.
«Για αιώνες, η ανθρωπότητα λειτούργησε κυρίως μέσα από αυτοκρατορίες – σχήματα σταθερά, αλλά όχι ελεύθερα.
Η δημοκρατία, όπως τη γνωρίζουμε σήμερα, είναι ιστορικά νέα και ακόμη δεν έχει πλήρως αφομοιωθεί.»

Ελλάδα: θεσμοί χωρίς βαθύ ήθος;

Αναφερόμενη στην ελληνική πραγματικότητα, η Μαρία Ευθυμίου σημείωσε ότι η δημοκρατική λειτουργία στη χώρα είναι ουσιαστικά μόλις 50 ετών. «Από τη Μεταπολίτευση και μετά, και ιδιαίτερα με την ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση, το πολίτευμα λειτουργεί χωρίς εκτροπές. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι έχει εμπεδωθεί το δημοκρατικό ήθος.»
«Η δημοκρατία δεν είναι μόνο θεσμοί. Είναι στάση ζωής, μέτρο, αυτοκριτική», υπογράμμισε, επισημαίνοντας τη ροπή της ελληνικής κοινωνίας προς την υπερβολή και τον παρορμητισμό. «Αν τραβήξουμε το κλαδί πάνω στο οποίο στεκόμαστε, θα πέσουμε. Και ήδη μας έχει κοστίσει», προειδοποίησε.

Στην συνέντευξη με την Αντιγόνη Ανδρεάκη δεν έκρυψε τον φόβο της για το μέλλον:
«Δεν είμαι αισιόδοξη. Νιώθω φόβο, γιατί πολλές φορές προοιωνίζουμε μόνοι μας την καταστροφή μας». Όπως σημείωσε, αν η Ελλάδα δεν ήταν μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης και διεθνών οργανισμών, η στάση της θα μπορούσε να την έχει οδηγήσει σε σοβαρές περιπέτειες.

Ένας κόσμος που αλλάζει βίαια

Η Δύση, σύμφωνα με την ιστορικό, χάνει σταδιακά την κυριαρχία της, ενώ νέες δυνάμεις, όπως η Κίνα, αναδύονται. Αυτή η μετατόπιση ισορροπιών είναι ιστορικά φυσική. Το επικίνδυνο στοιχείο, όμως, είναι ότι τέτοιες μεταβάσεις συχνά συνοδεύονται από βία.
«Η δημοκρατία, όταν αποδυναμώνεται, δεν πέφτει αθόρυβα. Αν καταρρεύσει, η σύγκρουση θα είναι σκληρή», προειδοποίησε, τονίζοντας την ανάγκη για μέτρο, ευθύνη και ωριμότητα.
Παράλληλα, επισήμανε ότι στην Ελλάδα δεν λείπουν οι ικανοί και ανιδιοτελείς πολιτικοί. Το πρόβλημα είναι ότι συχνά τους ισοπεδώνουμε όλους, ακυρώνοντας τη διάκριση και, τελικά, τους άξιους.
Οι ιδεολογίες, όπως ξεκαθάρισε, δεν αποτελούν από μόνες τους λύση. «Ούτε ο σοσιαλισμός, ούτε ο φιλελευθερισμός, ούτε η θρησκεία σώζουν κανέναν. Το κρίσιμο είναι το πρόσωπο και η ανάληψη ευθύνης», είπε, επισημαίνοντας ότι συχνά κρυβόμαστε πίσω από ταμπέλες για να αποφύγουμε το βάρος των πράξεών μας.

Χωρίς εύκολους δρόμους

«Δεν υπάρχει «βασιλική οδός, δεν υπάρχουν εύκολες λύσεις τόνισε η Ομότιμη καθηγήτρια Ιστορίας: «Πρέπει να περπατήσουμε στα δύσκολα, με επίγνωση, αυτοκριτική και σεβασμό προς την κοινωνία συνολικά», κατέληξε.
*Η Μαρία Ευθυμίου συμμετέχει στην 3η εκδήλωση «Σημείο Επαφής» του ΙΤΕ με τίτλο «Επιστροφή στο Μέλλον: Όταν το χθες συναντά το αύριο», η οποία πραγματοποιείται τη Δευτέρα 26 Ιανουαρίου 2026, στις 18:00, στο Πολιτιστικό Συνεδριακό Κέντρο Ηρακλείου (Αίθουσα Πειραματικού Θεάτρου). Η εκδήλωση έχει ελεύθερη είσοδο και συνδιοργανώνεται με τη ΔΕΠΑΝΑΛ.

Στη συζήτηση συμμετέχει και ο Επαμεινώνδας Χριστοφιλόπουλος, πρόεδρος του MOMus και επικεφαλής της Έδρας UNESCO για την Έρευνα του Μέλλοντος στο ΙΤΕ, με συντονίστρια την Ανθή Στρατάκη, υπεύθυνη των δράσεων διάχυσης επιστήμης «επικοινωνΙΤΕ».