Πώς δροσιζόταν ένα κρητικό σπίτι πριν από το air condition – Τα «κόλπα» των παλιών

Πολύ πριν εμφανιστούν τα κλιματιστικά, τα παραδοσιακά σπίτια της Κρήτης είχαν προσαρμοστεί στο δύσκολο μεσογειακό καλοκαίρι

Αύγουστος στην Κρήτη χωρίς κλιματιστικό σήμερα μοιάζει για πολλούς σχεδόν αδιανόητος.

Κι όμως, για ολόκληρες γενιές οι κάτοικοι του νησιού πέρασαν τα καλοκαίρια τους χωρίς air condition, ανεμιστήρες και σύγχρονα συστήματα ψύξης.

Η απάντηση δεν βρίσκεται σε κάποιο «μυστικό» των παλιών, αλλά σε μεγάλο βαθμό στον τρόπο με τον οποίο ήταν κατασκευασμένο και χρησιμοποιούνταν το ίδιο το σπίτι.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΗ

Ο Αλέξανδρος Γραμματικάκης ανέβηκε τα σκαλιά της εκκλησίας – Ένας γάμος γεμάτος λάμψη και συγκίνηση (φώτο)

Το παραδοσιακό αγροτικό σπίτι της Κρήτης κατασκευαζόταν κυρίως από πέτρα, με ξύλινα δοκάρια, κλαδιά και χώμα στο δώμα. Υλικά διαθέσιμα στον τόπο που, μαζί με τον τρόπο ζωής των κατοίκων, δημιουργούσαν εντελώς διαφορετικές συνθήκες από ένα σημερινό κτίριο.

Και αρκετές από τις αρχές εκείνης της αρχιτεκτονικής συναντώνται σήμερα ξανά σε αυτό που ονομάζουμε βιοκλιματικό σχεδιασμό.

1. Οι πέτρινοι τοίχοι λειτουργούσαν σαν «ασπίδα» απέναντι στις απότομες αλλαγές

Ένα από τα πρώτα πράγματα που προσέχει κάποιος μπαίνοντας σε ένα παλιό πέτρινο σπίτι το καλοκαίρι είναι η διαφορά που μπορεί να υπάρχει σε σχέση με τον εξωτερικό χώρο.

Αυτό δεν είναι τυχαίο.

Οι μεγάλης μάζας πέτρινοι τοίχοι δεν αφήνουν τη θερμοκρασία του εσωτερικού να ακολουθεί τόσο γρήγορα τις απότομες μεταβολές της εξωτερικής θερμοκρασίας.

Δεν πρόκειται ακριβώς για «μόνωση» με τη σημερινή έννοια. Το σημαντικό χαρακτηριστικό είναι η μεγάλη θερμική μάζα: απαιτείται χρόνος για να θερμανθεί ολόκληρη η κατασκευή και να μεταφερθεί η θερμότητα προς το εσωτερικό.

Η συμπεριφορά των παραδοσιακών πέτρινων κτιρίων στην Ελλάδα έχει αποτελέσει αντικείμενο μελέτης, ακριβώς επειδή η πέτρα και ο τρόπος κατασκευής τους επηρεάζουν σημαντικά τις συνθήκες στο εσωτερικό τους.

Έτσι, τις ώρες που έξω η ζέστη κορυφωνόταν, το εσωτερικό μπορούσε να παραμένει αισθητά πιο σταθερό.

2. Τα παράθυρα δεν έμεναν ορθάνοιχτα όλη την ημέρα

Σήμερα υπάρχει η λανθασμένη εντύπωση ότι όσο περισσότερα παράθυρα ανοίξουμε μέσα στον καύσωνα τόσο περισσότερο θα δροσιστεί το σπίτι.

Αν όμως ο αέρας έξω είναι πολύ θερμότερος από τον αέρα μέσα, το αποτέλεσμα μπορεί να είναι το αντίθετο.

Η λογική της φυσικής ψύξης βασίζεται στο να προστατεύεται το σπίτι τις ώρες της μεγάλης ζέστης και να αερίζεται όταν οι εξωτερικές συνθήκες το επιτρέπουν.

Τα ανοίγματα, ο προσανατολισμός τους και η προστασία τους από την άμεση ηλιακή ακτινοβολία θεωρούνται μέχρι σήμερα βασικά στοιχεία του βιοκλιματικού σχεδιασμού που συναντάται στην παραδοσιακή ελληνική αρχιτεκτονική.

Το πρωί και κυρίως όταν έπεφτε η θερμοκρασία, ο φυσικός αερισμός μπορούσε να βοηθήσει να απομακρυνθεί η θερμότητα που είχε συσσωρευτεί στο σπίτι.

3. Η σκιά ήταν πιο σημαντική από όσο νομίζουμε

Πριν προσπαθήσεις να βγάλεις τη ζέστη από ένα σπίτι, το καλύτερο είναι να εμποδίσεις όσο γίνεται να μπει.

Αυτή είναι μία από τις βασικότερες αρχές της παθητικής ψύξης.

Παντζούρια, προεξοχές, σκεπασμένοι χώροι, αυλές και φυσική σκίαση περιόριζαν την απευθείας έκθεση των ανοιγμάτων και των χώρων του σπιτιού στον δυνατό καλοκαιρινό ήλιο.

Ακόμη και σύγχρονες μελέτες για την παθητική ψύξη δείχνουν ότι η σκίαση, ο φυσικός αερισμός και η προστασία του κελύφους του κτιρίου βρίσκονται ανάμεσα στις σημαντικότερες στρατηγικές για τον περιορισμό της υπερθέρμανσης.

Οι παλιοί μπορεί να μην χρησιμοποιούσαν τον όρο «παθητική ψύξη», αλλά γνώριζαν πολύ καλά ότι ένα παράθυρο που το χτυπά ο ήλιος επί ώρες μπορούσε να μετατρέψει το δωμάτιο σε φούρνο.

4. Η αυλή ήταν ένα δεύτερο «καθιστικό»

Το παλιό σπίτι δεν τελείωνε απαραίτητα στην εξώπορτα.

Η αυλή, το σκιασμένο κατώφλι ή ένας προστατευμένος υπαίθριος χώρος αποτελούσαν σημαντικό μέρος της καθημερινής ζωής.

Καθώς ο ήλιος μετακινούνταν, άλλαζε και το σημείο στο οποίο μπορούσαν να καθίσουν οι άνθρωποι.

Η λογική των ημιυπαίθριων χώρων δεν ήταν μόνο κοινωνική. Η έρευνα πάνω στην παραδοσιακή ελληνική αρχιτεκτονική και στους ενδιάμεσους χώρους κατοικίας έχει δείξει ότι τέτοιες κατασκευές μπορούν να συμβάλλουν στον αερισμό και στον περιορισμό της υπερθέρμανσης κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού.

Έτσι, ένα κομμάτι της ημέρας μπορούσε να περνά έξω από τα κυρίως δωμάτια, αλλά πάντα στη σκιά.

5. Το σπίτι «άνοιγε» όταν έπεφτε ο ήλιος

Ένα από τα απλούστερα μέσα αντιμετώπισης της ζέστης ήταν δωρεάν: ο νυχτερινός αέρας.

Όταν η εξωτερική θερμοκρασία έπεφτε, πόρτες και παράθυρα μπορούσαν να ανοίξουν ώστε να δημιουργηθεί ρεύμα και να απομακρυνθεί μέρος της θερμότητας που είχε συγκεντρωθεί κατά τη διάρκεια της ημέρας.

Ο φυσικός αερισμός θεωρείται ακόμη και σήμερα μία από τις σημαντικότερες μεθόδους παθητικής ψύξης σε μεσογειακά κλίματα.

Μάλιστα, επιστημονική μελέτη για κατοικία χαμηλής ενεργειακής κατανάλωσης κοντά στα Χανιά εξέτασε ήδη από τη δεκαετία του 1980 πώς η σκίαση και οι αρχές παθητικού σχεδιασμού μπορούν να συγκρατήσουν τις θερινές θερμοκρασίες.

Με απλά λόγια, η λογική ήταν αντίθετη από το να παραμένει το σπίτι όλη την ημέρα εκτεθειμένο στον καυτό αέρα: προστασία όταν έξω έκαιγε και αερισμός όταν δρόσιζε.

6. Ακόμη και η οροφή ήταν διαφορετική

Ένα παραδοσιακό αγροτικό σπίτι της Κρήτης δεν είχε τη σημερινή τυπική πλάκα από οπλισμένο σκυρόδεμα.

Σύμφωνα με την παρουσίαση της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής της Κρήτης, το δώμα μπορούσε να αποτελείται από ξύλινα δοκάρια, κλαδιά και χώμα.

Πρόκειται για μια τελείως διαφορετική κατασκευή από τις σύγχρονες κατοικίες.

Το μεγάλο πάχος και η μάζα των φυσικών υλικών επηρέαζαν τον ρυθμό με τον οποίο η εξωτερική θερμότητα έφτανε στον εσωτερικό χώρο.

Και αυτό είχε ιδιαίτερη σημασία σε ένα νησί όπου η οροφή δέχεται για πολλές ώρες απευθείας τον δυνατό καλοκαιρινό ήλιο.

7. Ο τρόπος ζωής ακολουθούσε τη θερμοκρασία

Υπήρχε όμως και κάτι που καμία αρχιτεκτονική κατασκευή δεν μπορεί να εξηγήσει από μόνη της.

Οι άνθρωποι προσαρμόζονταν στη ζέστη.

Οι βαριές εργασίες αποφεύγονταν όσο ήταν δυνατό τις ώρες που ο ήλιος βρισκόταν ψηλά, οι εξωτερικοί χώροι χρησιμοποιούνταν όταν υπήρχε σκιά και η καθημερινότητα ακολουθούσε περισσότερο τον φυσικό κύκλο της ημέρας.

Το σπίτι και οι άνθρωποί του λειτουργούσαν ουσιαστικά μαζί.

Οι παλιοί δεν είχαν air condition – Είχαν όμως ένα σπίτι φτιαγμένο για τον τόπο

Δεν σημαίνει ότι οι άνθρωποι πριν από έναν αιώνα δεν ζεσταίνονταν ή ότι ένα παλιό πέτρινο σπίτι λειτουργούσε σαν σύγχρονο κλιματιστικό.

Σημαίνει όμως κάτι διαφορετικό.

Η παραδοσιακή κατοικία είχε εξελιχθεί μέσα σε έναν συγκεκριμένο τόπο και ένα συγκεκριμένο κλίμα. Η πέτρα, η σκιά, τα ανοίγματα, το δώμα και ο τρόπος με τον οποίο χρησιμοποιούνταν οι χώροι δεν ήταν τυχαία.

Σήμερα διαθέτουμε κλιματιστικά και πολύ πιο εξελιγμένα μονωτικά υλικά.

Παράλληλα όμως, η σύγχρονη βιοκλιματική αρχιτεκτονική επιστρέφει σε αρκετές από τις ίδιες βασικές αρχές: σκιά πριν μπει ο ήλιος, φυσικό αερισμό όταν το επιτρέπουν οι συνθήκες και ένα κτίριο που συνεργάζεται με το κλίμα αντί να προσπαθεί συνεχώς να το νικήσει.