Θανατηφόρος αέρας: Η Ελλάδα στο κόκκινο – Ποια πόλη είναι σε συναγερμό

Ένας αόρατος εχθρός πλανάται πάνω από τις ευρωπαϊκές πόλεις, δεν έχει χρώμα, δεν έχει μυρωδιά, και σπάνια γίνεται αντιληπτός από τον κόσμο της καθημερινής ζωής

Ονομάζεται PM2.5 — λεπτά αιωρούμενα σωματίδια με διάμετρο μικρότερη από 2,5 μικρόμετρα, περίπου τριάντα φορές μικρότερα από την τρίχα του ανθρώπινου κεφαλιού — και σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα στοιχεία του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Περιβάλλοντος (ΕΟΠ), εξακολουθεί να αποτελεί θανάσιμη απειλή για εκατομμύρια ανθρώπους.

Τι είναι τα PM2.5 και γιατί σκοτώνουν
Τα PM2.5 δεν μένουν στο λαιμό ή στη μύτη. Λόγω του μικροσκοπικού τους μεγέθους, διεισδύουν βαθιά στους πνεύμονες και περνούν από εκεί στην κυκλοφορία του αίματος, προκαλώντας ή επιδεινώνοντας καρδιαγγειακά και αναπνευστικά νοσήματα, εγκεφαλικά, ακόμα και καρκίνο του πνεύμονα. Η ατμοσφαιρική ρύπανση παραμένει η κορυφαία περιβαλλοντική αιτία πρόωρων θανάτων στην Ευρωπαϊκή Ένωση, με περίπου 300.000 θανάτους ετησίως. Και τα PM2.5 δεν είναι μόνο προϊόν βαριάς βιομηχανίας: παράγονται από καύση ορυκτών καυσίμων, τζάκια, διυλιστήρια, εργοστάσια τσιμέντου και δασικές πυρκαγιές.

Σύμφωνα με την τελευταία έκθεση του ΕΟΠ για την κατάσταση της ποιότητας του αέρα, μεταξύ 2024 και 2025 οι υψηλότεροι ετήσιοι μέσοι όροι PM2.5 παρατηρούνται στη νότια Ιταλία. Με τιμές 117 και 113 μg/m³ αντίστοιχα, οι πόλεις Ceglie Messapica και Torchiarolo ξεπερνούν κατά πολύ το ετήσιο όριο της ΕΕ, το οποίο ανέρχεται σε 25 μg/m³.

Σύμφωνα με τον καθηγητή Gianluigi De Gennaro από το Πανεπιστήμιο του Μπάρι, αυτές οι εξαιρετικά υψηλές τιμές οφείλονται κυρίως στην καύση βιομάζας κατά τον χειμώνα — κυρίως από τζάκια — σε συνδυασμό με μειωμένη ικανότητα διασποράς ρύπων λόγω του χαμηλότερου πλανητικού οριακού στρώματος της ατμόσφαιρας εκείνη την εποχή.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΗ

ΟΠΕΚΑ: Πότε ανοίγουν οι αιτήσεις για το επίδομα των 600€ – Η βασική προϋπόθεση για να τα πάρεις

Εκτός από την Ιταλία, κατά την ίδια περίοδο περιοχές σε οκτώ χώρες της ΕΕ και σε τρίτες χώρες ξεπέρασαν το επιτρεπόμενο όριο: Πολωνία, Κροατία, Βοσνία-Ερζεγοβίνη, Σερβία, Βόρεια Μακεδονία, Ρουμανία, Τουρκία, ακόμη και η Δανία σε μια τοποθεσία της Κοπεγχάγης που κατέγραψε 95 μg/m³.

Μπορεί η Ιταλία να έχει τις χειρότερες στιγμιαίες συγκεντρώσεις, όμως το πιο ανησυχητικό στατιστικό αφορά άμεσα και τη χώρα μας. Σύμφωνα με τον ΕΟΠ, τα Βαλκάνια και η Ανατολική Ευρώπη είναι οι περιοχές με το υψηλότερο εκτιμώμενο ποσοστό θνησιμότητας ανά 100.000 κατοίκους που συνδέεται με τη μακροχρόνια έκθεση σε PM2.5 — μεταξύ των χωρών αυτών περιλαμβάνεται και η Ελλάδα, μαζί με την Αλβανία, τη Βουλγαρία και τη Ρουμανία. Τα χαμηλότερα ποσοστά θνησιμότητας καταγράφονται στη βόρεια Ευρώπη: Ισλανδία, Φινλανδία, Σουηδία, Νορβηγία και Εσθονία.

Σε γενικές γραμμές, περισσότεροι από εννέα στους δέκα Ευρωπαίους εκτίθενται σε μη ασφαλείς συγκεντρώσεις ατμοσφαιρικής ρύπανσης, σύμφωνα με τα αυστηρότερα πρότυπα του ΠΟΥ, ο οποίος θέτει το επιτρεπτό όριο PM2.5 στα μόλις 5 μg/m³ — πέντε φορές χαμηλότερο από αυτό της ΕΕ.

Στο ελληνικό πλαίσιο, η εικόνα έχει ιδιαίτερα χαρακτηριστικά. Σύμφωνα με πλατφόρμα παρακολούθησης IQAir, το κέντρο της Αθήνας καταγράφει 14,7 μg/m³ PM2.5 ετησίως — σημαντική άνοδος σε σχέση με τα 11 μg/m³ του 2024. Τα τζάκια και τα συστήματα ξυλόθερμης θέρμανσης, που αναβίωσαν κατά τα χρόνια της οικονομικής κρίσης, εξακολουθούν να αποτελούν σοβαρή πηγή ρύπανσης, ενώ οι ερευνητές επισημαίνουν ότι τα PM2.5 στην Αθήνα εμφανίζουν υψηλή οξειδωτική τοξικότητα. Πέρα από τη θέρμανση, καθοριστικός παράγοντας παραμένει η κυκλοφορία: η Αθήνα και το Μιλάνο είναι δύο πόλεις της ΕΕ όπου πάνω από το 70% των ρύπων οξειδίου του αζώτου προέρχεται από τα οχήματα και τις μεταφορές, σύμφωνα με μελέτη του Κοινού Κέντρου Ερευνών της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.

Ο παλαιότερος στόλος στην ΕΕ — και η συνέπειά του
Το πρόβλημα της ατμοσφαιρικής ρύπανσης στην Ελλάδα δεν αποκόβεται από την κατάσταση του εθνικού αυτοκινητικού στόλου. Ο μέσος όρος ηλικίας των επιβατικών ΙΧ στην Ελλάδα αγγίζει τα 17,5 έτη, τον υψηλότερο στην Ευρωπαϊκή Ένωση, σε σύγκριση με τον πανευρωπαϊκό μέσο που κυμαίνεται στα 12-13 χρόνια. Τα περισσότερα από αυτά τα οχήματα πληρούν παλαιά πρότυπα εκπομπών — Euro 3 ή και παλαιότερα — και καταγράφουν υψηλές εκπομπές αιωρούμενων σωματιδίων και οξειδίων αζώτου. Τα αιωρούμενα σωματίδια και τα οξείδια του αζώτου ευθύνονται για χιλιάδες πρόωρους θανάτους κάθε χρόνο, κυρίως στα μεγάλα αστικά κέντρα.

Στα σχέδια της ελληνικής κυβέρνησης βρίσκονται μέτρα για την ανανέωση του στόλου — ταξί, ΙΧ και ελαφρά φορτηγά — μέσω απόσυρσης παλαιάς τεχνολογίας, καθώς και η εφαρμογή υπολογισμού τελών κυκλοφορίας με βάση τις εκπομπές CO₂ και η ενίσχυση του τεχνικού ελέγχου.

Τα PM2.5 δεν είναι η μοναδική απειλή: σύμφωνα με τον ΕΟΠ, έως και το 20% των σταθμών παρακολούθησης στην Ευρώπη καταγράφουν επίπεδα ατμοσφαιρικής ρύπανσης υψηλότερα από τα ισχύοντα πρότυπα ποιότητας της ΕΕ. Ο οργανισμός προειδοποιεί επίσης για τα PM10 και το επίγειο όζον, που σχηματίζεται από την αλληλεπίδραση ηλιακής ακτινοβολίας με εκπομπές οχημάτων, και ο ρυθμός του οποίου έχει υπερδιπλασιαστεί από το 1900. Στον κατάλογο προστίθεται και το βενζο(α)πυρένιο (BaP), επικίνδυνη ουσία που παράγεται από τον καπνό των τσιγάρων, τα απανθρακωμένα τρόφιμα και τα καυσαέρια ορυκτών καυσίμων.

Πώς να προστατευτείτε
Σύμφωνα με τον καθηγητή De Gennaro, οι κάτοικοι αστικών περιοχών θα πρέπει να αποφεύγουν τον αερισμό των σπιτιών τους κατά τις ώρες αιχμής της κυκλοφορίας — ιδανικά να αερίζουν μόνο μετά τις 9 π.μ. Ένας καθαριστής αέρα εσωτερικού χώρου μπορεί να βοηθήσει σημαντικά. Επίσης, συνιστάται η χρήση μόνο πιστοποιημένων σομπών καύσης, η αποφυγή καύσης τις χειμερινές ημέρες και η αποφυγή έντονης υπαίθριας δραστηριότητας κατά τις περιόδους αιχμής ρύπανσης. Εφαρμογές παρακολούθησης ποιότητας αέρα σε πραγματικό χρόνο αποτελούν ένα εύχρηστο εργαλείο που κάθε πολίτης έχει στα χέρια του.

Η ατμοσφαιρική ρύπανση δεν είναι πρόβλημα αποκλειστικά των βιομηχανικών χωρών του Βορρά. Η Ελλάδα, με τον γηρασμένο στόλο της, τις ανεξέλεγκτες χειμερινές καύσεις και τις υψηλές εκπομπές αζώτου στις πόλεις, βρίσκεται σε μια κρίσιμη θέση: αρκετά ψηλά στη λίστα θνησιμότητας της Ευρώπης και αρκετά μακριά από τα πρότυπα του ΠΟΥ. Η μετάβαση σε νεότερο αυτοκινητιστικό στόλο δεν είναι μόνο περιβαλλοντική υποχρέωση — είναι και θέμα δημόσιας υγείας.