Η πρόκληση ανθεκτικότητας για τα συστήματα τροφίμων, τους φυσικούς πόρους και την κοινωνία

ΤΟΥ ΔΡΟΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ ΒΟΥΡΟΥ

Περιβαλλοντολόγος με εξειδίκευση σε θέματα και Βιώσιμης Επιχειρηματικότητας, κάτοχος 15ο στην Περιβαλλοντική Πολιτική και τη Διατήρηση Βιοποικιλότητας

Η επισιτιστική ασφάλεια δεν αφορά μόνο την παραγωγή τροφίμων, αλλά και τη σχέση ανάμεσα στο κλίμα, τους φυσικούς πόρους, τη βιοποικιλότητα και την κοινωνική ανθεκτικότητα

H επισιτιστική ασφάλεια ορίζεται ως η κατάσταση κατά την οποία όλοι οι άνθρωποι, ανά πάσα στιγμή, έχουν φυσική και οικονομική πρόσβαση σε επαρκή, ασφαλή και θρεπτικά τρόφιμα, που ανταποκρίνονται στις διατροφικές τους ανάγκες και στις προτιμήσεις τους για μια ενεργό και υγιή ζωή. Ο ορισμός αυτός δείχνει ότι το ζήτημα της τροφής δεν περιορίζεται στην παραγωγή. Συνδέεται με τη διαθεσιμότητα τροφίμων, δηλαδή την παραγωγή και το εμπόριο, με την πρόσβαση σε τρόφιμα, με τη σταθερότητα του εφοδιασμού και με τη χρήση ή αξιοποίηση των τροφίμων από τον άνθρωπο.

Η κλιματική αλλαγή αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες απειλές για την παγκόσμια ασφάλεια τροφίμων, καθώς επηρεάζει άμεσα και τις τέσσερις αυτές διαστάσεις. Παράλληλα, λειτουργεί σε συνδυασμό με άλλους αλληλεπικαλυπτόμενους κινδύνους: την αστάθεια της αγροτικής παραγωγής, τη σπανιότητα φυσικών πόρων, την αυξανόμενη οικονομική ανισότητα, καθώς και τις διαταραχές στο εμπόριο και στις αλυσίδες εφοδιασμού.

Κλιματικές πιέσεις στην παραγωγή και στην ασφάλεια τροφίμων

Κλιματικά φαινόμενα όπως η άνοδος της θερμοκρασίας, οι ισχυρές βροχοπτώσεις και οι ξηρασίες επηρεάζουν αρνητικά τις καλλιέργειες. Οι επιπτώσεις περιλαμβάνουν μειωμένη παραγωγή, χαμηλότερες αποδόσεις, υποβάθμιση της γης και διάβρωση του εδάφους.

Παράλληλα, η θέρμανση και η οξίνιση των ωκεανών προκαλούν πρόσθετες πιέσεις στα θαλάσσια οικοσυστήματα, μεταξύ των οποίων και η ανάπτυξη τοξικών φυκών, με συνέπειες για την ασφάλεια των θαλασσινών. Τα ακραία καιρικά φαινόμενα μπορούν επίσης να αυξήσουν τη συχνότητα τροφιμογενών κινδύνων, ενισχύοντας συνολικά την επισιτιστική ανασφάλεια.

Οι διεθνείς εκτιμήσεις δείχνουν ότι οι πιέσεις αυτές ήδη αποτυπώνονται σε επίπεδο επισιτιστικής κρίσης. Σύμφωνα με το Global Report on Food Crises 2025, περισσότεροι από 295 εκατομμύρια άνθρωποι σε 53 χώρες και περιοχές αντιμετώπισαν το 2024 υψηλά επίπεδα οξείας επισιτιστικής ανασφάλειας. Το στοιχείο αυτό δείχνει ότι η επισιτιστική ασφάλεια δεν μπορεί να εξετάζεται μόνο ως αγροτικό ή ανθρωπιστικό ζήτημα, αλλά ως ζήτημα ανθεκτικότητας παραγωγικών συστημάτων, φυσικών πόρων και κοινωνικής σταθερότητας.

Την ώρα που αυξάνονται οι πιέσεις στην πρόσβαση σε επαρκή και ασφαλή τρόφιμα, μεγάλες ποσότητες τροφίμων χάνονται ή απορρίπτονται κατά μήκος της παραγωγής, της διανομής και της κατανάλωσης

Μελέτες δείχνουν επίσης ότι η αύξηση της θερμοκρασίας κατά έναν βαθμό Κελσίου πάνω από τον μέσο όρο μπορεί να αυξήσει το ποσοστό των ανθρώπων που αντιμετωπίζουν σοβαρή επισιτιστική ανασφάλεια. Η επίπτωση γίνεται εντονότερη σε περιοχές που βρίσκονται ήδη σε κατάσταση επισιτιστικής ή ανθρωπιστικής κρίσης. Αν αυτό συνδεθεί με την αύξηση του παγκόσμιου πληθυσμού και τις επιπλέον ανάγκες σε τρόφιμα, η εξίσωση γίνεται ακόμα πιο σύνθετη.

Φυσικό κεφάλαιο, γεωργία και κτηνοτροφία

Την ίδια στιγμή, η γεωργία και η κτηνοτροφία αποτελούν βασικούς τομείς πίεσης στο φυσικό κεφάλαιο. Η οικονομική δραστηριότητα εξαρτάται ουσιαστικά από το φυσικό κεφάλαιο: το νερό, το έδαφος, τη βιοποικιλότητα, τα οικοσυστήματα και τους φυσικούς πόρους. Ωστόσο, το παγκόσμιο απόθεμα φυσικών περιουσιακών στοιχείων εξαντλείται με ταχείς ρυθμούς, με ολοένα πιο απτές συνέπειες. Σύμφωνα με διαθέσιμες εκτιμήσεις, η γεωργία ευθύνεται για περίπου το 72% της κατανάλωσης γλυκού νερού, το 61% της ρύπανσης από απορροή αζώτου και το 32% της απώλειας χερσαίας βιοποικιλότητας. Αντίστοιχα, η κτηνοτροφία συνδέεται με σημαντικές πιέσεις στη βιοποικιλότητα και στη ρύπανση από φώσφορο.

Τα στοιχεία αυτά δείχνουν ότι η συζήτηση για την επισιτιστική ασφάλεια δεν μπορεί να περιοριστεί στην αύξηση της παραγωγής. Πρέπει να συμπεριλάβει τον τρόπο με τον οποίο παράγονται τα τρόφιμα, την αποδοτικότητα στη χρήση φυσικών πόρων και την ανάγκη προστασίας του φυσικού κεφαλαίου.

Στα παραπάνω πρέπει να προστεθούν και οι επιπτώσεις από την υπερβολική χρήση λιπασμάτων και φυτοφαρμάκων, νόμιμων και μη, καθώς και η πιθανή επιβάρυνση από βαρέα μέταλλα σε ορισμένες περιπτώσεις. Η επισιτιστική ασφάλεια, επομένως, δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από την προστασία των φυσικών πόρων και τη διατήρηση της βιοποικιλότητας.

Το παράδοξο των αποβλήτων τροφίμων

Στο σύνολο της συζήτησης για την επισιτιστική ασφάλεια δεν πρέπει να παραλείπεται η παραγωγή αποβλήτων τροφίμων. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, σύμφωνα με τα πρόσφατα στοιχεία της Eurostat, η ποσότητα αυτή ανέρχεται περίπου σε 130 κιλά ανά κάτοικο ετησίως. Πρόκειται για ένα ουσιαστικό παράδοξο: την ώρα που αυξάνονται οι πιέσεις στην πρόσβαση σε επαρκή και ασφαλή τρόφιμα, μεγάλες ποσότητες τροφίμων χάνονται ή απορρίπτονται κατά μήκος της παραγωγής, της διανομής και της κατανάλωσης.

Η μείωση των αποβλήτων τροφίμων συνδέεται άμεσα με την κυκλική οικονομία, την αποδοτικότερη χρήση πόρων και τη μείωση του περιβαλλοντικού αποτυπώματος των συστημάτων τροφίμων. Δεν αποτελεί μόνο ζήτημα κοινωνικής ευθύνης, αλλά και κρίσιμο στοιχείο περιβαλλοντικής πολιτικής και βιώσιμης διαχείρισης.

Η ελληνική διάσταση του προβλήματος

Σε ό,τι αφορά την αγροτική παραγωγή στην Ελλάδα, τα πιο πρόσφατα διαθέσιμα στοιχεία και οι εκτιμήσεις έως το 2025 δείχνουν σημαντικές πιέσεις στον πρωτογενή τομέα. Παρά την υψηλή ονομαστική αξία της αγροτικής παραγωγής, η εικόνα σε πραγματικούς όρους είναι πιο σύνθετη. Σύμφωνα με πρόσφατες εκτιμήσεις, η πραγματική αξία της συνολικής αγροτικής παραγωγής μειώθηκε το 2023 και το 2024, ενώ φαίνεται ότι η τάση συνεχίζεται και το 2025. Αυτό σημαίνει ότι πίσω από την άνοδο των ονομαστικών μεγεθών διαμορφώνεται μια εικόνα ουσιαστικής πίεσης στην παραγωγική βάση.

Η πίεση αυτή δεν είναι μόνο οικονομική. Συνδέεται και με το ανθρώπινο δυναμικό του πρωτογενούς τομέα. Με βάση τα στοιχεία της Έρευνας Εργατικού Δυναμικού, οι απασχολούμενοι στην κατηγορία των ειδικευμένων γεωργών, κτηνοτρόφων, δασοκόμων και αλιέων εμφανίζουν σημαντική ετήσια μείωση. Η εξέλιξη αυτή δεν πρέπει να διαβαστεί απλώς ως συγκυριακή μεταβολή στην απασχόληση, αλλά ως ένδειξη αυξημένης ευαλωτότητας ενός τομέα που ήδη πιέζεται από το κόστος εισροών, τις κλιματικές επιπτώσεις και τη δυσκολία ανανέωσης του παραγωγικού δυναμικού.

Παράλληλα, η ελληνική αγροτική παραγωγή εξακολουθεί να χαρακτηρίζεται από μικρό και κατακερματισμένο κλήρο. Σύμφωνα με διαθέσιμες εκτιμήσεις, σημαντικό μέρος των αγροτικών εκμεταλλεύσεων χρησιμοποιεί έκταση μικρότερη των 20 στρεμμάτων, ενώ ένα ακόμα μεγάλο ποσοστό κινείται μεταξύ 20 και 50 στρεμμάτων. Η δομή αυτή περιορίζει, σε αρκετές περιπτώσεις, τη δυνατότητα υιοθέτησης σύγχρονου εξοπλισμού, τεχνολογικών λύσεων και πρακτικών μεγαλύτερης παραγωγικής αποδοτικότητας.

Η δημογραφική διάσταση είναι εξίσου κρίσιμη. Η γήρανση των διαχειριστών αγροτικών εκμεταλλεύσεων αναδεικνύει ότι η ανθεκτικότητα της ελληνικής αγροτικής παραγωγής δεν εξαρτάται μόνο από τις κλιματικές πολιτικές ή τη διαχείριση φυσικών πόρων, αλλά και από τη δυνατότητα εισόδου νεότερων παραγωγών, μεταφοράς γνώσης και επένδυσης σε πιο βιώσιμα παραγωγικά μοντέλα.

Στην ίδια κατεύθυνση, οι επενδυτικές δαπάνες σε πάγιο φυτικό και ζωικό κεφάλαιο εμφανίζουν επιδείνωση τα τελευταία χρόνια, με ιδιαίτερη πίεση στο ζωικό κεφάλαιο λόγω των επιπτώσεων ζωονόσων και αναγκαστικών θανατώσεων. Το στοιχείο αυτό δείχνει ότι η ανθεκτικότητα του αγροδιατροφικού συστήματος δεν αφορά μόνο την παραγωγή καλλιεργειών, αλλά και την υγεία των εκτροπών, τη βιοασφάλεια, τις υποδομές και τη δυνατότητα ανάκαμψης μετά από κρίσεις.

Παρότι τα τρόφιμα και τα ζώντα ζώα αποτελούν σημαντικό μέρος των ελληνικών εξαγωγών, η αυξανόμενη εξάρτηση από εισαγωγές τροφίμων και η πίεση στο εμπορικό ισοζύγιο του συγκεκριμένου κλάδου ενισχύουν τον προβληματισμό. Η επισιτιστική ασφάλεια, επομένως, δεν αφορά μόνο τη διαθεσιμότητα προϊόντων στην αγορά, αλλά και τη δυνατότητα της χώρας να διατηρεί ζωντανή, παραγωγική και προσαρμοστική την εγχώρια βάση της.

Η περίπτωση της Θεσσαλίας, μετά τις φυσικές καταστροφές, απέδειξε με σαφή τρόπο την ευαλωτότητα της αγροτικής παραγωγής απέναντι στα ακραία καιρικά φαινόμενα. Οι επιπτώσεις τέτοιων γεγονότων δεν περιορίζονται στους παραγωγούς. Μεταφέρονται στην οικονομία, στις τιμές, στην απασχόληση, στις υποδομές και στη συνολική δυνατότητα ανασυγκρότησης μιας περιοχής.

Η ανάγκη πολιτικών προσαρμογής

Σύμφωνα με επιστημονικές προσεγγίσεις, η σημασία των διαφορετικών διαστάσεων της επισιτιστικής ασφάλειας και ο συνολικός αντίκτυπος της κλιματικής αλλαγής θα διαφέρουν ανά περιοχή και με την πάροδο του χρόνου. Καθοριστικό ρόλο θα παίξει η κοινωνικοοικονομική κατάσταση κάθε χώρας, η ποιότητα των υποδομών, η πρόσβαση σε φυσικούς πόρους και η δυνατότητα σχεδιασμού πολιτικών προσαρμογής.

Το σύνολο των παραπάνω αναδεικνύει έναν σύνθετο φαύλο κύκλο. Η κλιματική αλλαγή επιβαρύνει την παραγωγή τροφίμων. Η παραγωγή τροφίμων, όταν δεν γίνεται με βιώσιμο τρόπο, επιβαρύνει το φυσικό κεφάλαιο. Η υποβάθμιση του φυσικού κεφαλαίου μειώνει περαιτέρω την παραγωγική ικανότητα. Και η μείωση της ικανότητας αυξάνει την επισιτιστική ανασφάλεια, τις κοινωνικές ανισότητες και την ευαλωτότητα των οικονομιών.

Για τον λόγο αυτό, η επισιτιστική ασφάλεια αποτελεί μία από τις σημαντικότερες προκλήσεις ανθεκτικότητας για τον πλανήτη και την ανθρωπότητα στο άμεσο μέλλον. Ακόμα και όταν δεν εμφανίζεται ως αυτοτελής κατηγορία σε διεθνείς καταλόγους παγκόσμιων κινδύνων, διατρέχει πολλούς από αυτούς: την κλιματική κρίση, την απώλεια βιοποικιλότητας, τη σπανιότητα φυσικών πόρων, τις κοινωνικές ανισότητες, τη γεωπολιτική αστάθεια και τις διαταραχές στο εμπόριο.

Η αντιμετώπιση της πρόκλησης απαιτεί πολιτικές συνέργειας σε διεθνές και εθνικό επίπεδο

Η αντιμετώπιση της πρόκλησης απαιτεί πολιτικές συνέργειας σε διεθνές και εθνικό επίπεδο. Απαιτείται μετάβαση σε πιο βιώσιμα συστήματα τροφίμων, τόσο στην παραγωγή όσο και στην κατανάλωση, με σαφή αναφορά στην κυκλική οικονομία. Παράλληλα, χρειάζονται μέτρα προσαρμογής για την ενίσχυση της ανθεκτικότητας της γεωργίας, καλύτερη σύνδεση της αγροτικής παραγωγής με τη βιομηχανία, ειδικά στην Ελλάδα, και βελτίωση της εκπαίδευσης των παραγωγών σχετικά με την προσαρμογή του γεωργικού τομέα στην κλιματική αλλαγή.

Τέλος, ιδιαίτερη σημασία έχει η εφαρμογή τεχνολογικών βελτιώσεων και λύσεων προσαρμοσμένων στη φύση, των λεγόμενων Nature-based Solutions. Οι λύσεις αυτές μπορούν να συμβάλουν στη διαχείριση νερού, στην προστασία εδαφών, στην ενίσχυση της βιοποικιλότητας και στη συνολική ανθεκτικότητα των παραγωγικών συστημάτων.

Η κεντρική πρόκληση είναι η ενίσχυση της προσβασιμότητας, της αυτάρκειας και της αυτονομίας των συστημάτων τροφίμων, με το μικρότερο δυνατό περιβαλλοντικό κόστος. Αυτό δεν σημαίνει απομόνωση ή επιστροφή σε κλειστά παραγωγικά μοντέλα. Σημαίνει πιο ανθεκτικά, πιο βιώσιμα και καλύτερα σχεδιασμένα συστήματα τροφίμων, ικανά να ανταποκριθούν στις πιέσεις της κλιματικής αλλαγής χωρίς να εξαντλούν τους φυσικούς πόρους από τους οποίους εξαρτώνται.