Η άλλη όψη του τουριστικού «θαύματος» στην Κρήτη – Τα εντυπωσιακά έσοδα και ο μεγάλος προβληματισμός

Οι αριθμοί τεκμηριώνουν τη μονοκαλλιέργεια που έχει διαμορφωθεί στις περισσότερες νησιωτικές οικονομίες

Η οικονομία των ελληνικών νησιών παρουσιάζει μια ολοένα και βαθύτερη εξάρτηση από τον τουρισμό, γεγονός που αποτυπώνεται με σαφήνεια στους βασικούς οικονομικούς δείκτες της 3ης έκθεσης του Παρατηρητηρίου Βιώσιμου Τουρισμού για τα νησιά του Αιγαίου που ολοκληρώθηκε με την επιστημονική επίβλεψη του ομότιμου καθηγητή του Πανεπιστημίου Αιγαίου, Γιάννη Σπιλάνη.

Τα στοιχεία δείχνουν ότι ο τουρισμός δεν αποτελεί απλώς έναν σημαντικό παραγωγικό κλάδο, αλλά τη βασική οικονομική δραστηριότητα γύρω από την οποία οργανώνεται πλέον το σύνολο της τοπικής οικονομίας. Η εικόνα καταγράφεται αρχικά στις τουριστικές εισπράξεις.

Το Νότιο Αιγαίο συγκεντρώνει το 27,6% των τουριστικών εισπράξεων της χώρας και η Κρήτη ακολουθεί με 22,2%. Μαζί με το Βόρειο Αιγαίο, οι τρεις νησιωτικές περιφέρειες απορροφούν σχεδόν το 60% της συνολικής τουριστικής δαπάνης. Οι αριθμοί τεκμηριώνουν τη μονοκαλλιέργεια που έχει διαμορφωθεί στις περισσότερες νησιωτικές οικονομίες.

Eντονες ανισότητες

Αλλά και η υψηλή ημερήσια κατά κεφαλή δαπάνη επιβεβαιώνει την ένταση της τουριστικής δραστηριότητας. Στο Νότιο Αιγαίο καταγράφονται διαχρονικά οι υψηλότερες επιδόσεις, με 105,5 ευρώ ημερήσια δαπάνη ανά επισκέπτη, πολύ πάνω από τον εθνικό μέσο όρο των 86,6 ευρώ. Σε επίπεδο νησιών, η Μύκονος πρωταγωνιστεί με 128,6 ευρώ/διανυκτέρευση. Στον αντίποδα η Σαμοθράκη παραμένει κάτω από τα 20 ευρώ. Η μεγάλη απόκλιση φανερώνει και τις έντονες ανισότητες που δημιουργεί το κυρίαρχο τουριστικό μοντέλο.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΗ

Νεκρός 58χρονος ψαροντουφεκάς στην Λέρο

Ακόμη πιο αποκαλυπτικά είναι τα δεδομένα για τη συμβολή των κλάδων καταλύματος και εστίασης στην Ακαθάριστη Προστιθέμενη Αξία των νησιών. Στα Δωδεκάνησα (Κάλυμνος, Κάρπαθος, Κως, Ρόδος) το ένα τρίτο της ΑΠΑ, δηλαδή το 30,5%, παράγεται από αυτούς τους δύο κλάδους, ενώ στη Ζάκυνθο το ποσοστό φτάνει το 33,9% και στα κυκλαδονήσια (Aνδρος, Θήρα, Κέα, Μήλος, Μύκονος, Νάξος, Πάρος, Σύρος, Τήνος) το 27,3%. Αντίστοιχα υψηλές επιδόσεις έχει η Κέρκυρα (26,1%) και τα Ιόνια Νησιά (26,2%). Για σύγκριση, στην Αττική η συμβολή των ίδιων κλάδων περιορίζεται στο 4,1%. Η διαφορά καταδεικνύει τη χαμηλή διαφοροποίηση των νησιωτικών οικονομιών και την τεράστια εξάρτησή τους από τον τουρισμό που γίνεται ακόμη πιο εμφανής μέσα από την έντονη εποχικότητα.

H συγκέντρωση

Σε πολλά νησιά, όπως η Θάσος και οι Σποράδες, η οικονομική δραστηριότητα συγκεντρώνεται σχεδόν αποκλειστικά στη θερινή περίοδο, με το άθροισμα του δεύτερου και τρίτου τριμήνου να προσεγγίζει ή και να υπερβαίνει το 90% του ετήσιου τζίρου. Σε επίπεδο χώρας η αντίστοιχη συγκέντρωση είναι χαμηλότερη (61,8% στην εστίαση και 82,6% στα καταλύματα).
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το «παράδοξο» ότι Κέρκυρα και Ζάκυνθος εμφανίζουν επίσης υψηλή συγκέντρωση τζίρου στη θερινή περίοδο, παρά τον σχετικά υψηλό μόνιμο πληθυσμό τους, γεγονός που αποδίδεται σε βαθύτερες διαρθρωτικές ιδιαιτερότητες της τοπικής οικονομίας.

Η υπερσυγκέντρωση της οικονομίας στον τουρισμό δημιουργεί σοβαρές διαρροές εισοδήματος εκτός νησιών. Οι περισσότερες επιχειρήσεις προμηθεύονται αγαθά, εξοπλισμό και υπηρεσίες από άλλες περιοχές, ενώ μεγάλο μέρος του εποχικού εργατικού δυναμικού δεν είναι μόνιμοι κάτοικοι. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της Μυκόνου, όπου οι καταγεγραμμένοι εργαζόμενοι στον τουρισμό ξεπερνούν κατά πολύ τον μόνιμο πληθυσμό του νησιού. Συνολικά, τα στοιχεία της έκθεσης καταδεικνύουν ότι ο τουρισμός δημιουργεί μεν εισοδήματα, απασχόληση και οικονομική μεγέθυνση, δεν διασφαλίζει όμως απαραίτητα βιώσιμη ανάπτυξη. Αυτό τεκμηριώνεται στους περισσότερους δείκτες της έκθεσης του Παρατηρητηρίου (αριθμοί αφίξεων, πληρότητες, κλίνες/κάτοικο κ.λπ.). Αποτυπώνεται ωστόσο και στο τοπίο που αλλάζει μορφή εξαιτίας της νέας οικοδομικής δραστηριότητας, εντός και εκτός σχεδίου. Το 27% της επιφάνειας νέων οικοδομών της χώρας (στοιχεία 2024) κατασκευάστηκε στα νησιά, παρότι αντιστοιχούν μόλις στο 19% της εθνικής επικράτειας.

Τα στοιχεία

Φυσικές εκτάσεις μετατρέπονται σε τεχνητές και αδιαπέραστες επιφάνειες, μέσα από τουριστικές εγκαταστάσεις και υποδομές μεταφορών. Και όπως επισημαίνεται στην έκθεση, οι εφαρμοζόμενες χωροταξικές και πολεοδομικές πολιτικές δεν έχουν καταφέρει να προστατεύσουν αποτελεσματικά το περιβάλλον. Τα στοιχεία είναι αποκαλυπτικά.

Τα νησιά Ιονίου και Νοτίου Αιγαίου εμφανίζουν ποσοστά δομημένης έκτασης 5,05% και 3,7% αντίστοιχα, υψηλότερα από τον μέσο όρο της χώρας (2,95%). Σε επίπεδο νησιών, ποσοστό δόμησης πάνω από 10% καταγράφεται σε Σαλαμίνα (34,2%), Μύκονο (24,3%), Σαντορίνη (20,2%), Σύρο (15,5%,), Αίγινα (11%), Κέρκυρα (8,4%) καθώς και στο νησάκι Γυαλί Δωδεκανήσων (24,34%), εκεί προφανώς λόγω των εξορυκτικών δραστηριοτήτων.

Σε άλλα 15 νησιά η δομημένη επιφάνεια καλύπτει το 5% με 10% της έκτασής τους, με την Κέρκυρα να προηγείται με ποσοστό 8,36% και ακολουθούν Κουφονήσι (8,08%), Μήλος (7,54%), Σπέτσες (7,39%), Λέρος (7,24%), Αντίπαρος (7,13%), Πάρος (7,09%), Πόρος (6,49%), Ζάκυνθος (6,17%), Αγκίστρι (6,16%), Πάτμος (6,15%), Κως (6,06%), Καστελλόριζο (5,75%), Κάλυμνος (5,7%) και Λευκάδα (5,35%).