Άρθρο του Προϊσταμένου Γραφείου Προστασίας Ανηλίκων Ηρακλείου & Ψυχολόγου, Κων/νου Γιαννουλάκη

Κάθε φορά που ένα βίντεο με άγριο ξυλοδαρμό μεταξύ εφήβων αναρτάται στο διαδίκτυο, σχεδόν πάντα θα υπάρξει η ίδια αντίδραση: σοκ, οργή και μια απαίτηση για πιο αυστηρές ποινές. Μιλάμε εύκολα για «παιδιά χωρίς αρχές ή ηθική», βρίσκοντας μια βολική ετικέτα για να μην κοιτάξουμε βαθύτερα.

Όταν όμως συναντάς αυτά τα περιστατικά από κοντά, βλέπεις κάτι εντελώς διαφορετικό: Παιδιά που χτυπούν με μανία με αλόγιστο θυμό αλλά διακατέχονται από το αίσθημα ανασφάλειας, φόβου και έλλειψης φροντίδας. Η βίαιη πράξη δεν εκδηλώνεται απότομα. Θα μπορούσε να ειπωθεί ότι είναι το αποτέλεσμα μιας διαδρομής που κανείς δεν πρόσεξε εγκαίρως.

Το παιδί ως σύμπτωμα

Στη συστημική ψυχολογία μιλάμε συχνά για τον «ταυτοποιημένο ασθενή». Πρόκειται για το άτομο που εκδηλώνει την παραβατική συμπεριφορά, αλλά στην πραγματικότητα κουβαλάει επάνω του τα προβλήματα ολόκληρης της οικογένειας, του συστήματος εντός του οποίου ζει. Ένας έφηβος που σπάει, παρουσιάζει επιθετική συμπεριφορά ή παρανομεί, δεν το κάνει στο κενό.

Ο ψυχολόγος Albert Bandura έδειξε από τη δεκαετία του ΄60, μέσω της θεωρίας της κοινωνικής μάθησης, ότι η επιθετικότητα σε πολλές περιπτώσεις δεν είναι έμφυτη, αλλά αποτελεί προϊόν μάθησης. Τα παιδιά παρατηρούν πώς επιλύουν τις διαφωνίες τους οι μεγάλοι. Αν μεγαλώνουν μέσα στην απαξίωση, σε ένα σπίτι με φωνές ή με αυταρχικά πρότυπα, εντυπώνουν στον εγκέφαλό τους ότι αυτά είναι τα εργαλεία για να σταθούν στον κόσμο.

Αργότερα ο ίδιος δίνει και μια εξαιρετική περιγραφή για την «ηθική απεμπλοκή»: ο έφηβος βρίσκει δικαιολογίες για τη βία, αποστασιοποιείται από το θύμα και δίνει μερίδιο της ευθύνης στην παρέα. Ουσιαστικά, ενεργοποιεί ψυχολογικούς μηχανισμούς ώστε να κάμψει τις εσωτερικές του αντιστάσεις και να μην επιφορτιστεί με το βάρος της πράξης του. Το γνωστό «όλοι το έκαναν». Μέσα από την οθόνη ενός κινητού, αυτό συμβαίνει σε δευτερόλεπτα, μέσω της μαζικής κοινοποίησης του βίαιου υλικού.

Ένας εγκέφαλος που ακόμα ωριμάζει

Στην άλλη όχθη βρίσκεται η βιολογική ψυχολογία. Στην εφηβεία, ο προμετωπιαίος φλοιός -το μέρος του εγκεφάλου που υπολογίζει τις συνέπειες και βάζει φρένο στην παρόρμηση— δεν έχει αναπτυχθεί πλήρως. Αντίθετα, η ανάγκη για ένταση και άμεση επιβεβαίωση βρίσκεται σε κορυφαία επίπεδα.

Αυτό σαφώς και δεν δικαιολογεί τη βία, αλλά μας εξηγεί γιατί ο έφηβος δεν σκέφτεται όπως ένας ενήλικας. Η ανάγκη του να γίνει δεκτός από τους συνομηλίκους του ξεπερνάει κάθε φόβο τιμωρίας. Εδώ έρχεται ο ρόλος του σπιτιού με την ευρεία έννοια. Αν η οικογένεια δεν του προσφέρει ασφάλεια και αποδοχή, θα τα αναζητήσει στον δρόμο. Εκεί, η συσσωρευμένη ματαίωση και η έλλειψη φροντίδας εξωτερικεύονται συχνά μέσα από βίαιες και παραβατικές συμπεριφορές.

Το λάθος με τα όρια

Εξακολουθούμε να μπερδεύουμε τα όρια με την τιμωρία.

Η Diana Baumrind μέσα από τα μοντέλα γονεϊκότητας της που αποτελούν θεμελιώδη πλαίσια στην αναπτυξιακή ψυχολογία, περιέγραψε τρία βασικά στυλ: τον έγκυρο γονέα, που βάζει ξεκάθαρα όρια και παράλληλα δείχνει ζεστασιά, τον αυταρχικό, που απαιτεί υπακοή χωρίς εξηγήσεις και χωρίς τρυφερότητα, και τον επιτρεπτικό, που προσφέρει αγάπη αλλά σχεδόν κανένα πλαίσιο. Το ζητούμενο κατά τα λεγόμενα της είναι ο συνδυασμός ορίων και ζεστασιάς.

Γονείς λοιπόν που καλύπτουν όλες τις υλικές ανάγκες των παιδιών, αλλά στον βωμό της κάλυψης αυτών, δεν βάζουν κανόνες, μεγαλώνουν παιδιά που δεν αντέχουν να ακούσουν την άρνηση και αδυνατούν να ελέγξουν τον εαυτό τους. Αντίστοιχα παιδία που μεγαλώνουν σε αυταρχικά συστήματα, μαθαίνουν να ζουν με ένταση και θυμό.

Το όριο δεν είναι αυταρχισμός. Είναι ένδειξη φροντίδας. Ο έφηβος χρειάζεται ένα σταθερό πλαίσιο για να νιώσει ασφαλής, ακόμα κι αν συγκρουστεί μαζί του. Όταν οι γονείς παραιτούνται επειδή κουράστηκαν, ή όταν προσπαθούν να είναι μόνο «φίλοι» με το παιδί τους, ο έφηβος μένει ξεκρέμαστος, χωρίς καθοδήγηση. Η απουσία ορίων δεν ταυτίζεται με την ελευθερία, αλλά με την πλήρη εγκατάλειψη.

Η δική μας ευθύνη

Αν θέλουμε πραγματικά να αντιμετωπίσουμε τη βία των ανηλίκων, δεν γίνεται να τρέχουμε μόνο αφού γίνουν τα περιστατικά και αναρτηθούν τα βίντεο.
Η παρέμβαση των αρχών και του νόμου είναι απαραίτητη όταν η κατάσταση ξεφεύγει. Αυτό όμως είναι καταστολή, δεν αποτελεί πρόληψη. Η πρόληψη ξεκινάει από το σύστημα της οικογένειας, από τον τρόπο που μιλάμε στα παιδιά μας, από το σχολείο και το ευρύτερο κοινωνικό σύνολο. Κυρίως όμως, ξεκινάει από γονείς που είναι παρόντες και διατεθειμένοι να ακούσουν τι έχει να πει ένα παιδί, προτού χρειαστεί να το δείξει με μια γροθιά.