Σήμερα η σύγκρουση και η ρήξη διεξάγονται στα ερείπια, στα «κατερειπωμένα αρχοντικά» του αστικού κράτους, αφού το στυγνό νεοφιλελεύθερο καθεστώς αποδυναμώνει και κρεουργεί βασικά θεμέλια του φιλελεύθερου – αστικού προτύπου

Μενέλαος Γκίβαλος*

Οι μαζικές κινητοποιήσεις και οι συγκρούσεις που εξελίσσονται σε κοινωνικές εξεγέρσεις σε μεγάλο τμήμα της Ευρώπης αποκτούν έναν ιδιαίτερο ιστορικό χαρακτήρα και δεν αποτελούν κυκλικού τύπου επαναλήψεις παρόμοιων φαινομένων του παρελθόντος.

Η μαζική φτωχοποίηση, η απώλεια του δικαιώματος της στέγασης (κατασχέσεις κατοικιών, δυσπρόσιτα ενοίκια κ.λπ.), η περιστολή του κοινωνικού κράτους (ιδιαίτερα στον τομέα της Παιδείας) η απουσία προοπτικής για τις νέες γενιές διαμορφώνουν ένα νέο τύπο ιστορικής σύγκρουσης με διακύβευμα την ίδια την επιβίωση και το μέλλον των πολιτών.

Στις προηγούμενες συγκρούσεις η αντιπαράθεση διεξαγόταν εντός των ορίων και με τους όρους του αστικού – φιλελεύθερου Κράτους. Σήμερα η σύγκρουση και η ρήξη διεξάγονται στα ερείπια, στα «κατερειπωμένα αρχοντικά» (Έλλη Αλεξίου) του αστικού κράτους, αφού το στυγνό νεοφιλελεύθερο καθεστώς αποδυναμώνει και κρεουργεί βασικά θεμέλια του φιλελεύθερου – αστικού προτύπου.

Το τρίπτυχο Ψωμί-Στέγη -Ελευθερία του πλακάτ του διαδηλωτή της Μαδρίτης εκφράζει απόλυτα την καθολικότητα της κρίσης.

Ούτε πολίτης ούτε ιδιώτης

Η ατομική ιδιοκτησία αποτέλεσε θεμελιώδη όρο των αστικών – φιλελεύθερων επαναστάσεων και του βιομηχανικού καπιταλισμού. Η ατομική ιδιοκτησία δεν αφορούσε απλώς ένα οικονομικό δικαίωμα αλλά συνδεόταν με την πολιτική υπόσταση του ατόμου (Ζ.Ζ. Ρουσώ: ελεύθερος, ίσος, ιδιοκτήτης: αυτές οι αρχές συγκροτούν την έννοια του πολίτη).

Στις μέρες μας η βασική αρχή της ατομικής ιδιοκτησίας αποδυναμώνεται πλήρως ή και καταργείται. Όποιος δεν μπορεί να πληρώσει τις δόσεις του χάνει και το σπίτι του και την (κινητή και ακίνητη) περιουσία του. Ο ιδιοκτήτης του σπιτιού «μετατρέπεται σε επιχειρηματία» και υπάγεται στις εξουσίες των Τραπεζών και των funds.Με τον τρόπο αυτό, ο ατομικός ιδιοκτήτης, έχοντας απολέσει τόσο τα οικονομικά όσο και τα νομικο-πολιτικά του δικαιώματα μετατρέπεται σε απλό περιουσιακό στοιχείο των funds. Αποβαίνει τελικά αντικείμενο, ένα πράγμα (λατινικά res), χάνοντας τα δικαιώματα, την αξιοπρέπειά του, την υπόστασή του μετατρεπόμενος σε υπήκοο. Όσο για την αναζήτηση στέγης το εγχείρημα αποβαίνει όνειρο απατηλό.

Το λυκόφως της Μεσαίας Τάξης

Ο έτερος πυλώνας της αστικής κυριαρχίας, εδώ και τρεις τουλάχιστον δεκαετίες, αποδυναμώνεται και καταρρέει. Πρόκειται για την περίφημη «μεσαία τάξη» που διαδραμάτισε κυρίαρχο ρόλο τόσο στην εδραίωση όσο και στην κυριαρχία του βιομηχανικού καπιταλισμού και της φιλελεύθερης αστικής δημοκρατίας τον περασμένο αιώνα.

Ήδη από τα μέσα του 18ου αιώνα η πολιτική φιλοσοφία του διαφωτισμού με βάση την αρχή της μεσότητας (Guizot 1845) αναζητούσε ένα κοινωνικό κέντρο (juste milieu), θεμέλιο, ικανό να αποσβέσει τις ακραίες εντάσεις και συγκρούσεις, διασφαλίζοντας την πρόοδο.

Πράγματι η αποκληθείσα μεσαία τάξη (με όλες τις ενδογενείς αντιθέσεις και ανομοιομορφίες της) επιτέλεσε μέχρι τα τέλη του 20ού αι. ένα τριπλό ιστορικό ρόλο:

Αποτέλεσε τη βάση της παραγωγικής – οικονομικής ανάπτυξης και διασφάλισε τη σταθερή προοπτική της προόδου.
Διαμόρφωσε σε κοινωνικο-πολιτικό επίπεδο το πλαίσιο της συνεννόησης και του διαλόγου με αντιπαρατιθέμενες μεταξύ τους ομάδες, γεγονός που οδήγησε στη σύναψη κοινωνικών συμβολαίων και συμφωνιών ιδίως κατά την μεταπολεμική περίοδο.
Υπήρξε φορέας των βασικών αρχών της φιλελεύθερης – αστικής ιδεολογίας, ενώ η επιρροή και η παρέμβασή της σε κρίσιμους τομείς της κοινωνικής αναπαραγωγής (εκπαίδευση, κοινωνικές αντιλήψεις και στάσεις) υπήρξαν καθοριστικές.

Σήμερα και οι τρεις αυτοί ρόλοι ενσωματώθηκαν και επιτελούνται από τα δομικά στοιχεία του νεοφιλελεύθερου καθεστωτικού προτύπου.

Στην οικονομία οι χρηματοπιστωτικές δομές και οι κολοσσιαίες επιχειρήσεις αφήνουν ελάχιστο πεδίο δράσης στις μικρομεσαίες επιχειρήσεις, ενώ οι τρομερές ανισότητες και η πλήρης αποδυνάμωση του κοινωνικού κράτους καθιστούν τα κοινωνικά συμβόλαια μακρινή ανάμνηση.

Όσο για τη σύγχρονη κουλτούρα, γι αυτήν φροντίζουν τα ΜΜΕ της στυγνής προπαγάνδας, οι αξίες της Αγοράς και του εξοντωτικού ανταγωνισμού, καθώς και η διαφθορά και ο πολιτικός κυνισμός που κυριαρχούν. Οι αρχές και αξίες του αστικού κοσμοειδώλου τις οποίες υπηρέτησε η μεσαία τάξη (έστω και συντηρητικές) αποτελούν ιστορικά βαρίδια.

Η Δημοκρατία ως προσχηματική διαδικασία

Όλες αυτές οι εξελίξεις συμπυκνώνονται στην κρίση της Δημοκρατίας και των κορυφαίων θεσμών της. Η κρίση της αντιπροσώπευσης, η έκπτωση της λαϊκής κυριαρχίας, η υπονόμευση ή και αφαίρεση πολιτικών και κοινωνικών δικαιωμάτων αποκαλύπτουν μια κρίσιμη πραγματικότητα: Το νεοφιλελεύθερο – αυταρχικό καθεστώς είναι αντίπαλο της Δημοκρατικής Αρχής και των θεσμών της. Το δημοκρατικό – συνταγματικό Κράτος το αντικαθιστά (όλο και συχνότερα) το Κράτος των Έκτακτων Εξουσιών, το κράτος της καταστολής, όπου ακόμα και ο Στρατός (Μακρόν, Μελόνι) αναλαμβάνει ενεργό ρόλο.

Οι μηχανισμοί καταστολής δεν αποβλέπουν μόνο στην τρομοκράτηση και στην υποταγή των πολιτών. Εμφανίζονται ταυτόχρονα ως εγγυητές της ασφάλειας των πολιτών και προστάτες των αρχών της Δημοκρατίας του καθεστώτος. Διεκδικούν έτσι και έναν ευρύτερο ιδεολογικό ρόλο στο πλαίσιο της κυρίαρχης κουλτούρας.

Από τον Τσέχωφ στον Λούκατς

Η τέχνη σε κρίσιμες ιστορικές περιόδους έρχεται συχνά να αναλάβει το ρόλο της πολιτικής και κοινωνικής φιλοσοφίας:

Ο ‘Αντον Τσέχωφ στον «Βυσσινόκηπο» μας περιγράφει την πτώση και έκπτωση (οικονομική, πνευματική, αξιακή) της αριστοκρατικής-φεουδαλικής τάξης μπροστά στην επέλαση της ανερχόμενης αστικής τάξης.

Από τη δική του πλευρά ο Γκεόργκι Λούκατς με τη συμβολική έκφραση «ο θάνατος του αστού» ανατρέχει στο λογοτεχνικό έργο του Τόμας Μαν, ο οποίος περιγράφει την έκλειψη του αστού και του αστισμού μπροστά στον βίαιο καπιταλισμό και την υποδούλωση της ανθρώπινης ύπαρξης στη νέα αυταρχική εξουσία.

Σε μια παρόμοια κατάσταση βρισκόμαστε σήμερα. Ο Αντόνιο Γκράμσι θεώρησε ότι «η εποχή των Τεράτων» ήταν μια μεταβατική περίοδος μεταξύ του παλιού και του νέου. Όμως τα Τέρατα έχουν ήδη απλώσει παντού την κυριαρχία τους και δυστυχώς οι δυτικές κοινωνίες και οι πολίτες τους φοβούνται να κοιτάξουν την πραγματικότητα κατάματα και να την κατανοήσουν.

Με πρώτο στάδιο τη συνειδητοποίηση, αναγκαίος είναι ο ατομικός και συλλογικός αγώνας για να υπάρξει κάποια προοπτική.

*Αν. καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης ΕΚΠΑ