Τεχνητή Νοημοσύνη: Οι παγίδες και ο κίνδυνος της τυφλής εμπιστοσύνης

Ο συγγραφέας και καθηγητής Πληροφορικής, Γιάννης Φαρσάρης, ανέλυσε τη λεπτή γραμμή ανάμεσα στον «θησαυρό» της ευκολίας και την «παγίδα» των παραισθήσεων του AI

Για την αθόρυβη αλλά καταλυτική εισβολή της Τεχνητής Νοημοσύνης (AI) στην καθημερινότητα των ανθρώπων μίλησε ο συγγραφέας και καθηγητής Πληροφορικής, Γιάννης Φαρσάρης, φιλοξενούμενος στην εκπομπή «Μεταξύ μας» με τη Μαρίνα Μανωλακάκη.

Από τη μηχανή αναζήτησης στον «παντογνώστη» βοηθό

Ο κ. Φαρσάρης υπογράμμισε ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη εξαπλώνεται αθόρυβα τόσο σε προσωπικό όσο και σε επαγγελματικό επίπεδο. Παρόλο που το περιβάλλον χρήσης θυμίζει τις κλασικές μηχανές αναζήτησης όπως η Google, η ουσιαστική διαφορά βρίσκεται στο εξής: ενώ η Google ανακατευθύνει τον χρήστη σε ιστοσελίδες, η Τεχνητή Νοημοσύνη συλλέγει, μεταβολίζει την πληροφορία και προσφέρει έτοιμη την απάντηση.

Μια νέα υποδομή με ταχύτητα που μας ξεπερνά

Σύμφωνα με τον ίδιο, η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν αποτελεί απλώς ένα νέο τεχνολογικό εργαλείο, αλλά μια δομική μεταβολή. Μπορεί να συγκριθεί με κομβικές υποδομές στην ιστορία της ανθρωπότητας, όπως ο ηλεκτρισμός ή η έλευση του Διαδικτύου. Η ειδοποιός διαφορά είναι η τρομακτική ταχύτητα διείσδυσης και εξάπλωσης της, η οποία ενδεχομένως ξεπερνά τις ανθρώπινες δυνατότητες προσαρμογής.

Παράλληλα, σημείωσε ότι αυτή τη στιγμή η πρόσβαση είναι σε μεγάλο βαθμό δωρεάν, καθώς οι εταιρείες βρίσκονται σε στάδιο ανταγωνισμού και πρώτων χρηματοδοτήσεων, προσφέροντας τα καλύτερα μοντέλα τους. Εξαιτίας αυτού, οι χρήστες την αντιμετωπίζουν σαν έναν «σοφό, γρήγορο και παντογνώστη βοηθό» για τα πάντα, επιδεικνύοντας συχνά τυφλή εμπιστοσύνη.

Τα δύο επίπεδα παραπλάνησης και το δομικό πρόβλημα

Ο κ. Φαρσάρης προειδοποίησε ότι η φράση «μου το είπε η Τεχνητή Νοημοσύνη» δεν μπορεί να αποτελέσει τεκμήριο εγκυρότητας ή πιστότητας, ακριβώς όπως συνέβαινε στο παρελθόν με το χαοτικό ίντερνετ.

Η παραπλάνηση των χρηστών χωρίζεται σε δύο επίπεδα. Πρώτο επίπεδο τα Fake News, όπου η παραγωγική τεχνητή νοημοσύνη (Generative AI) δημιουργεί πλέον κείμενο, εικόνα, βίντεο και φωνή με απίστευτη πιστότητα, διευκολύνοντας τη διασπορά ψευδών ειδήσεων. Δεύτερο επίπεδο η Ψευδαίσθηση βεβαιότητας, όπου ακόμη και μορφωμένοι επαγγελματίες παρασύρονται, καθώς το σύστημα παράγει ψευδείς, θολές ή παραποιημένες απαντήσεις με τεράστια αυτοπεποίθηση.

Όπως εξήγησε, η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν παραδέχεται ποτέ ότι «δεν γνωρίζει», καθώς αυτό αποτελεί εγγενές δομικό της στοιχείο. Είναι κατασκευασμένη για να αναζητά απαντήσεις και όταν δεν τις βρίσκει, τις δημιουργεί εξ ολοκλήρου. Το φαινόμενο αυτό ονομάζεται «παραισθήσεις» (hallucinations), όπου το σύστημα παράγει ανακρίβειες με απόλυτη βεβαιότητα.

Εκπαίδευση και νέα γενιά

Ο κ. Φαρσάρης τόνισε ότι ενώ η τεχνολογία αυτή είναι ένας τεράστιος θησαυρός που διαμορφώνει την παγκόσμια ιστορία, κρύβει παράλληλα μεγάλες παγίδες, ειδικά για τους ανήλικους. Ιδιαίτερη αναφορά έγινε στον τομέα της εκπαίδευσης, καθώς τα παιδιά πλέον, ακόμη και για τις σχολικές εργασίες ή τις πιο απλές αναζητήσεις τους, τείνουν να βασίζονται στο AI αντί να διεξάγουν μια πραγματική έρευνα στην πληροφορία.

Η ανάγκη επαναπροσδιορισμού της εκπαίδευσης

Αναφερόμενος στον τομέα της εκπαίδευσης, ο κ. Φαρσάρης τόνισε ότι το υφιστάμενο σύστημα αξιολόγησης προέρχεται από το παρελθόν και έχει πλέον ξεπεραστεί από την ίδια την εποχή. Το κρίσιμο ζήτημα στα σχολεία και τα πανεπιστήμια δεν έγκειται στο πώς θα εντοπιστεί η αντιγραφή – καθώς αυτή είναι πλέον αδύνατον να συλληφθεί -, αλλά στο πώς θα μετασχηματιστεί ριζικά ο τρόπος δόμησης, οικοδόμησης και αξιολόγησης της γνώσης.

Μια πανάρχαια ανθρώπινη επιθυμία και το ορόσημο του 2022

Όπως υπογράμμισε ο καθηγητής, η έννοια της τεχνητής νοημοσύνης δεν γεννήθηκε πρόσφατα, αλλά υπήρχε στη φαντασία των προγόνων μας εδώ και χιλιάδες χρόνια. Στην αρχαία ελληνική γραμματεία συναντώνται χαρακτηριστικά παραδείγματα.

Το ένα παράδειγμα βρίσκεται στα αυτόνομα πλοία των Φεάκων, στην Οδύσσεια του Ομήρου, όπου το πλοίο που μετέφερε τον Οδυσσέα από την Κέρκυρα στην Ιθάκη ταξίδευε αυτόνομα, χωρίς καπετάνιο ή ναύτες, λειτουργώντας όπως ένα σύγχρονο αυτόνομο όχημα. Το άλλο, στις χρυσές θεραπενίδες του Ηφαίστου, όπου ο θεός Ήφαιστος είχε κατασκευάσει αυτόνομες, χρυσές υπηρέτριες.

Η επιθυμία του ανθρώπου να καταστεί δημιουργός και να φτιάξει τεχνητή, αυτόνομη ζωή διατρέχει την ιστορία όλων των πολιτισμών. Ωστόσο, η ημερομηνία-ορόσημο που αλλάζει την πορεία της ανθρωπότητας είναι η 30ή Νοεμβρίου 2022, όταν διατέθηκε δωρεάν στο κοινό το ChatGPT (έκδοση 3.5). Μέχρι τότε, η τεχνητή νοημοσύνη υπήρχε αθόρυβα μέσω αλγορίθμων στα social media και το YouTube. Έκτοτε πέρασε στην ενεργητική καθημερινή χρήση.

Πρωταθλητές στη χρήση οι Έλληνες νέοι

Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία της Eurostat για την Ευρωπαϊκή Ένωση, η Ελλάδα κατατάσσεται πρώτη στην Ευρώπη στη χρήση τεχνητής νοημοσύνης από νέους ηλικίας 16-24 ετών, δηλαδή μαθητές Λυκείου και φοιτητές. Το ποσοστό στην Ελλάδα φτάνει το 86%, την ώρα που ο ευρωπαϊκός μέσος όρος διαμορφώνεται στο 63%. Το εντυπωσιακό αυτό ποσοστό επιτυγχάνεται χωρίς να υπάρχει καμία επίσημη εκπαιδευτική ενσωμάτωση στα σχολεία ή τα πανεπιστήμια, γεγονός που αναδεικνύει την ανάγκη για άμεση διαχείριση από την Πολιτεία, το Υπουργείο, την εκπαίδευση και την οικογένεια.

Γενικού σκοπού vs Εξειδικευμένα εργαλεία

Ο κ. Φαρσάρης διακρίνει τα συστήματα AI σε δύο κατηγορίες:

• Συστήματα Γενικού Σκοπού (ChatGPT, Claude, Gemini): Είναι προ – εκπαιδευμένα με τεράστιους όγκους δεδομένων για κάθε θέμα, αλλά η αποκλειστική ή εξειδικευμένη χρήση τους σε ευαίσθητους τομείς είναι λανθασμένη.
• Κάθετα / Εξειδικευμένα Εργαλεία: Συστήματα εκπαιδευμένα αποκλειστικά για συγκεκριμένους επαγγελματικούς κλάδους (νομική, λογιστική, ιατρική).

Στην ιατρική, για παράδειγμα, είναι επικίνδυνο ένας πολίτης ή ένας γιατρός να ζητά συμβουλές από ένα σύστημα γενικού σκοπού. Αντίθετα, η εξειδικευμένη τεχνητή νοημοσύνη επιφέρει ήδη επαναστατικές αλλαγές στη φαρμακολογία, μειώνοντας τον χρόνο ανάπτυξης ενός νέου φαρμάκου από 12-15 χρόνια σε μόλις 6-8.

Το «κόλπο» της διασταύρωσης (Cross-check)

Για την αποφυγή λαθών κατά τη χρήση εργαλείων γενικού σκοπού, ο καθηγητής πρότεινε μια απλή τεχνική διασταύρωσης που διαρκεί λιγότερο από 30 δευτερόλεπτα:

• Ανοίγουμε παράλληλα 3-5 διαφορετικές καρτέλες (π.χ. ChatGPT, Claude, Gemini).
• Υποβάλλουμε την ίδια ερώτηση ή μεταφέρουμε την απάντηση του ενός συστήματος στα υπόλοιπα για επιβεβαίωση.

Εάν πολλαπλά συστήματα με διαφορετική προ – εκπαίδευση και αλγορίθμους συμφωνούν, αυξάνεται σημαντικά η πιθανότητα ορθότητας.

unsplash

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΗ

Γιώργος Μαζωνάκης: Ποιο ήταν το αγαπημένο του αυτοκίνητο

Από τα Fake News στα Deepfakes: Η ανατροπή της λογικής

Η μετάβαση στη βαθιά παραγωγική τεχνητή νοημοσύνη καθιστά εξαιρετικά δύσκολο τον εντοπισμό παραποιημένου περιεχομένου, εικόνας, βίντεο ή φωνής. Όπως υπογράμμισε ο κ. Φαρσάρης, απέναντι σε απάτες, όπως τηλεφωνήματα για δήθεν ατυχήματα συγγενών, μόνη προστασία είναι η κοινή λογική και η προσωρινή στάση για επιβεβαίωση.

Επιπλέον, ο κανόνας του παρελθόντος έχει πλέον αντιστραφεί. Σύμφωνα με τον παλιό κανόνα, ότι βλέπουμε ή ακούμε είναι αληθινό μέχρι να αποδειχθεί το αντίθετο, ενώ στον νέο κανόνα, ότι βλέπουμε ή ακούμε στο διαδίκτυο και τα social media θεωρείται ψευδές, μέχρι να επιβεβαιωθεί από πολλαπλές, έγκυρες πηγές, το λεγόμενο fact – checking.

Αυτό το φαινόμενο ιδιαίτερα σε περιόδους εκλογών, συνιστά άμεση απειλή για τη δημοκρατία, όπως ανέφερε χαρακτηριστικά ο κ. Φαρσάρης, καθώς ένα αληθοφανές ψευδές βίντεο (deepfake) που θα κυκλοφορούσε παραμονές της κάλπης θα μπορούσε να προκαλέσει ανεπανόρθωτη ζημιά πριν προλάβει να διαψευστεί.

Η ταχύτητα της αλλαγής και η ανάγκη για εξοικείωση

Συγκρίνοντας τη σημερινή εποχή με την πρώτη περίοδο του Διαδικτύου, ο κ. Φαρσάρης σημείωσε ότι η ψηφιοποίηση χρειάστηκε 25 χρόνια για να ολοκληρωθεί (από το 1989), δίνοντας στην κοινωνία τον απαραίτητο χρόνο προσαρμογής. Αντίθετα, η Τεχνητή Νοημοσύνη καλπάζει με ταχύτητες που δεν αφήνουν περιθώρια τεχνοφοβίας.

Κλείνοντας, ο κ. Φαρσάρης προέτρεψε όλους τους εργαζόμενους και πολίτες να ξεκινήσουν άμεσα την εξοικείωση τους με την τεχνολογία αυτή, μέσω απλών βημάτων. Με τη δημιουργία ενός δωρεάν λογαριασμού σε κάποιο από τα μεγάλα μοντέλα Τεχνητής Νοημοσύνης και μέσω απευθείας συνομιλίας με το ίδιο το εργαλείο, ζητώντας του να προτείνει μικρές ασκήσεις και εφαρμογές προσαρμοσμένες στην καθημερινότητα και την εργασία του καθενός.