Το «μυστικό» που έκρυβαν τα παλιά ελληνικά σπίτια κάτω από το πάτωμα

Η παλιά ελληνική κατοικία ήταν σχεδιασμένη ώστε σχεδόν κανένα κομμάτι της να μην πηγαίνει χαμένο

Σε πολλά παλιά ελληνικά σπίτια, το ξύλινο ή πέτρινο πάτωμα του χώρου όπου ζούσε η οικογένεια δεν ήταν το τελευταίο επίπεδο του κτιρίου.

Ακριβώς από κάτω υπήρχε ένας διαφορετικός κόσμος.

Ήταν το κατώι ή κατώγι, ένας χώρος που σήμερα σε αρκετά ανακαινισμένα σπίτια θα τον χαρακτηρίζαμε απλώς υπόγειο ή ισόγεια αποθήκη, αλλά κάποτε αποτελούσε βασικό κομμάτι της καθημερινής ζωής μιας οικογένειας.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΗ

Το ελληνικό νησί που κρύβει μια ολόκληρη «νεκρή πολιτεία» – Τα σπίτια παραμένουν εκεί, αλλά κανείς δεν κατοικεί πια

Στην ελληνική παραδοσιακή κατοικία, ιδιαίτερα στους διώροφους τύπους σπιτιών, στο κατώι βρίσκονταν συχνά οι βοηθητικοί χώροι, οι αποθήκες και οι στάβλοι, ενώ οι άνθρωποι κατοικούσαν στον επάνω όροφο, το ανώι.

Δεν επρόκειτο απλώς για έναν σκοτεινό χώρο κάτω από το σπίτι.

Ήταν ουσιαστικά η «αποθήκη ζωής» μιας ολόκληρης οικογένειας.

Τι έκρυβε το κατώι

Σε μία εποχή χωρίς ψυγεία, καταψύκτες, οργανωμένες αποθήκες και σούπερ μάρκετ λίγα λεπτά μακριά από το σπίτι, οι οικογένειες έπρεπε να μπορούν να διατηρούν τις προμήθειές τους για μεγάλο χρονικό διάστημα.

Στο κατώι μπορούσαν να φυλάσσονται πιθάρια και δοχεία με λάδι, κρασί, δημητριακά και άλλες προμήθειες, αλλά και εργαλεία που χρησιμοποιούνταν στις αγροτικές εργασίες.

Ακόμη και η ίδια η λέξη «κατώι» έχει παραμείνει ζωντανή σε διαφορετικές περιοχές της Ελλάδας, συνδεδεμένη με τον κάτω χώρο του σπιτιού όπου φυλάσσονταν οι προμήθειες.

Σε παραδοσιακές κατοικίες των Επτανήσων, για παράδειγμα, ο όρος «Katoi» περιγράφεται ως ο κάτω όροφος όπου αποθηκεύονταν κρασί, λάδι και σιτάρι.

Στον ίδιο χώρο μπορούσαν να βρίσκονται και τα ζώα

Αυτό που σήμερα μπορεί να ακούγεται περίεργο ήταν απολύτως πρακτικό για μια αγροτική οικογένεια.

Σε αρκετούς τύπους παραδοσιακής κατοικίας, οι χώροι για τα ζώα βρίσκονταν στο χαμηλότερο επίπεδο του κτιρίου.

Σύμφωνα με την παρουσίαση για τους βασικούς τύπους της ελληνικής παραδοσιακής κατοικίας, στην ορεινή Ελλάδα το ισόγειο χρησιμοποιούνταν για εργασίες, αποθήκευση και φύλαξη ζώων, ενώ στους επάνω ορόφους βρίσκονταν οι κύριοι χώροι διαμονής.

Έτσι, το σπίτι δεν λειτουργούσε μόνο ως χώρος ύπνου και φαγητού.

Ήταν ταυτόχρονα κατοικία, αποθήκη, μικρή αγροτική μονάδα και χώρος εργασίας.

Γιατί οι άνθρωποι έμεναν επάνω

Η διάταξη αυτή δεν ήταν τυχαία.

Οι βασικοί χώροι όπου ζούσε και κοιμόταν η οικογένεια βρίσκονταν συνήθως στο ανώτερο επίπεδο, ενώ οι πιο βαριές καθημερινές λειτουργίες παρέμεναν χαμηλότερα.

Έτσι μπορούσαν να διαχωρίζονται οι χώροι διαμονής από τις προμήθειες, τα εργαλεία και τα ζώα, χωρίς όμως όλα αυτά να βρίσκονται μακριά από το σπίτι.

Για τις οικογένειες που εξαρτώνταν από την κτηνοτροφία και τη γεωργία, αυτή η διάταξη είχε ιδιαίτερη σημασία.

Το σπίτι ήταν σχεδιασμένο γύρω από τις πραγματικές ανάγκες της καθημερινότητας.

Κανένα τετραγωνικό δεν πήγαινε χαμένο

Αυτό είναι ίσως και το μεγαλύτερο «μυστικό» των παλιών σπιτιών.

Σχεδόν κάθε γωνιά είχε έναν συγκεκριμένο σκοπό.

Το κατώι για τις προμήθειες και τα ζώα, το ανώι για την οικογένεια, η αυλή για τις καθημερινές εργασίες και, ανάλογα με τον τόπο και τον τύπο της κατοικίας, ξεχωριστοί χώροι για μαγείρεμα, αποθήκευση ή παραγωγή.

Η μορφή φυσικά δεν ήταν ίδια σε ολόκληρη την Ελλάδα. Τα σπίτια των νησιών διέφεραν από εκείνα των ορεινών χωριών και οι κατοικίες των εύπορων οικογενειών ήταν διαφορετικές από ένα μικρό αγροτικό σπίτι.

Η βασική λογική, όμως, επαναλαμβανόταν σε πολλές περιοχές: ο διαθέσιμος χώρος έπρεπε να εξυπηρετεί κάποια ανάγκη.

Ένα σπίτι που ήταν και αποθήκη τροφίμων

Η αποθήκευση της σοδειάς ήταν κρίσιμο κομμάτι του παλιού νοικοκυριού.

Λάδι, κρασί και δημητριακά μπορούσαν να αποτελούν προμήθειες για πολλούς μήνες και γι’ αυτό χρειάζονταν κατάλληλους χώρους και δοχεία.

Τα πιθάρια, τα βαρέλια και οι νταμιτζάνες αποτελούσαν συνηθισμένα αντικείμενα της καθημερινής ζωής, με παλιά δοχεία για κρασί, νερό, γάλα και λάδι να περιλαμβάνονται ακόμη και σήμερα στις συλλογές λαογραφικών μουσείων.

Για τον άνθρωπο της εποχής, λοιπόν, το κατώι δεν ήταν ένας χώρος γεμάτος παλιά αντικείμενα όπως μπορεί να είναι σήμερα ένα υπόγειο.

Ήταν μέρος της οικονομίας του σπιτιού.

Και στην Κρήτη το σπίτι ήταν ένας μικρός κόσμος

Η ίδια φιλοσοφία της απόλυτης αξιοποίησης του χώρου συναντάται και στην παραδοσιακή ζωή της Κρήτης.

Ο αργαλειός, τα εργαλεία, τα οικιακά σκεύη και οι χώροι καθημερινής εργασίας αποτελούσαν κομμάτια ενός σπιτιού πολύ διαφορετικού από τη σύγχρονη κατοικία.

Μια εικόνα αυτής της καθημερινότητας διατηρείται σήμερα μέσα από χώρους όπως το Λαογραφικό Μουσείο στον Αρόλιθο, όπου αναπαρίσταται ένα παραδοσιακό κρητικό σπίτι με αντικείμενα και χώρους της εποχής.

Το «μυστικό» ήταν τελικά η ανάγκη

Πίσω από την ιδιαίτερη αρχιτεκτονική των παλιών ελληνικών σπιτιών δεν κρυβόταν κάποια περίεργη παράδοση.

Κρυβόταν κάτι πολύ πιο απλό: η ανάγκη.

Όταν μία οικογένεια έπρεπε να παράγει, να αποθηκεύει και να προστατεύει σχεδόν όλα όσα χρειαζόταν για να ζήσει, το σπίτι έπρεπε να λειτουργεί διαφορετικά.

Γι’ αυτό το κατώι είχε τις προμήθειες και τα εργαλεία. Το ανώι τους ανθρώπους. Η αυλή τις δουλειές της ημέρας.

Και σχεδόν κάθε μέτρο του σπιτιού είχε έναν λόγο που βρισκόταν εκεί.

Ίσως γι’ αυτό, όταν σήμερα ανοίγει μια παλιά ξύλινη πόρτα ή αποκαλύπτεται ένα κατώγι σε ένα εγκαταλελειμμένο σπίτι χωριού, δεν ανακαλύπτουμε απλώς έναν ακόμη χώρο.

Ανακαλύπτουμε τον τρόπο με τον οποίο ένα ολόκληρο νοικοκυριό κατάφερνε κάποτε να χωρέσει τη ζωή του κάτω από μία στέγη.