Μια ημερομηνία που έμεινε στην Ιστορία, ένα τελεσίγραφο μέσα στη νύχτα και μια απάντηση που πέρασε στη συλλογική μνήμη ως το μεγάλο «Όχι» των Ελλήνων

Κάθε χρόνο στις 28 Οκτωβρίου, σχολεία, πόλεις και χωριά σε ολόκληρη την Ελλάδα τιμούν μία από τις σημαντικότερες στιγμές της νεότερης ελληνικής ιστορίας.

Υπάρχει, όμως, μια ιδιαιτερότητα: η επέτειος δεν συνδέεται με το τέλος ενός πολέμου ή με την υπογραφή μιας συνθήκης ειρήνης. Αντίθετα, μας γυρίζει στην ημέρα που η Ελλάδα μπήκε στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Τι ακριβώς συνέβη εκείνο το ξημέρωμα; Είπε πράγματι ο Ιωάννης Μεταξάς τη λέξη «Όχι»; Και γιατί η 28η Οκτωβρίου απέκτησε τόσο ισχυρό συμβολισμό;

Το τελεσίγραφο μέσα στη νύχτα

Ήταν περίπου 03:00 τα ξημερώματα της 28ης Οκτωβρίου 1940 όταν ο Ιταλός πρεσβευτής στην Αθήνα, Εμανουέλε Γκράτσι, μετέβη στην κατοικία του πρωθυπουργού Ιωάννη Μεταξά στην Κηφισιά.

Εκεί του επέδωσε τελεσίγραφο της ιταλικής κυβέρνησης, με το οποίο ζητούνταν να επιτραπεί η ελεύθερη διέλευση ιταλικών στρατευμάτων και η κατάληψη στρατηγικών σημείων της ελληνικής επικράτειας.

Η αποδοχή των απαιτήσεων θα σήμαινε ουσιαστικά ότι η Ελλάδα θα επέτρεπε σε ξένες στρατιωτικές δυνάμεις να εισέλθουν στο έδαφός της.

Η απάντηση ήταν αρνητική.

Είπε πράγματι ο Μεταξάς «Όχι»;

Η λέξη που έμεινε στην Ιστορία δεν ήταν ακριβώς αυτή που ειπώθηκε εκείνη τη στιγμή.

Η συνομιλία πραγματοποιήθηκε στα γαλλικά και η απάντηση του Ιωάννη Μεταξά καταγράφεται ως:

«Alors, c’est la guerre!»

Δηλαδή:

«Λοιπόν, έχουμε πόλεμο».

Η φράση αυτή εξέφραζε την απόρριψη του ιταλικού τελεσιγράφου και στη συλλογική μνήμη συμπυκνώθηκε στη μία λέξη που έμελλε να χαρακτηρίσει ολόκληρη την επέτειο:

«Όχι».

Δεν ήταν, επομένως, μια θεατρική μονολεκτική απάντηση όπως συχνά παρουσιάζεται.

Το ιστορικό της νόημα, όμως, ήταν σαφές: οι ιταλικές απαιτήσεις δεν γίνονταν αποδεκτές.

Στις 05:30 άρχισε η επίθεση

Λίγες ώρες αργότερα, στις 05:30 το πρωί, ιταλικές δυνάμεις επιτέθηκαν στα ελληνικά τμήματα στην ελληνοαλβανική μεθόριο.

Μάλιστα, η επίθεση εκδηλώθηκε περίπου μισή ώρα πριν από τη λήξη της προθεσμίας που όριζε το ίδιο το ιταλικό τελεσίγραφο.

Η Ελλάδα βρισκόταν πλέον επίσημα στον πόλεμο.

Ακολούθησε γενική επιστράτευση και οι ελληνικές δυνάμεις βρέθηκαν στα μέτωπα της Ηπείρου, της Πίνδου και της Δυτικής Μακεδονίας.

Οι μάχες που ακολούθησαν και η ελληνική αντεπίθεση αποτέλεσαν ένα από τα σημαντικότερα κεφάλαια του πολέμου του 1940-41.

Γιατί γιορτάζουμε την αρχή και όχι το τέλος του πολέμου;

Αυτό είναι ίσως το πιο ενδιαφέρον ερώτημα γύρω από την 28η Οκτωβρίου.

Η επέτειος δεν τιμά την έναρξη του πολέμου επειδή ο πόλεμος θεωρείται κάτι που πρέπει να εορτάζεται.

Τιμά την απόφαση αντίστασης.

Στη δημόσια και ιστορική μνήμη, η 28η Οκτωβρίου συμβολίζει την άρνηση αποδοχής των ιταλικών απαιτήσεων και την επιλογή υπεράσπισης της ανεξαρτησίας της χώρας, παρά το τεράστιο στρατιωτικό ρίσκο.

Αυτός είναι και ο λόγος που η συγκεκριμένη ημερομηνία απέκτησε πολύ μεγαλύτερη συμβολική δύναμη από μια απλή ημερομηνία στρατιωτικών επιχειρήσεων.

Το «Όχι» που ξεπέρασε ένα πρόσωπο

Παρότι η επίσημη απόρριψη του τελεσιγράφου δόθηκε από τον Ιωάννη Μεταξά, το «Όχι» απέκτησε γρήγορα ευρύτερη σημασία.

Συνδέθηκε με την κινητοποίηση της ελληνικής κοινωνίας, με τους στρατιώτες που έφυγαν για το μέτωπο, με τις οικογένειες που έζησαν τον πόλεμο και με όσους συμμετείχαν στην πολεμική προσπάθεια.

Γι’ αυτό και με την πάροδο του χρόνου το «Όχι» έπαψε να αντιμετωπίζεται μόνο ως η απάντηση ενός πρωθυπουργού σε έναν πρεσβευτή.

Μετατράπηκε σε σύμβολο μιας ολόκληρης περιόδου.

Μια ημερομηνία που παραμένει ζωντανή

Περισσότερες από οκτώ δεκαετίες μετά, η 28η Οκτωβρίου παραμένει μία από τις δύο μεγάλες εθνικές επετείους της Ελλάδας.

Οι μαθητικές και στρατιωτικές παρελάσεις, οι σημαίες και οι επετειακές εκδηλώσεις επαναφέρουν κάθε χρόνο στη μνήμη τα γεγονότα εκείνου του ξημερώματος.

Πίσω, όμως, από τη γνωστή λέξη «Όχι» βρίσκεται μια πραγματική ιστορία.

Ένα τελεσίγραφο στις 03:00.

Μια απάντηση που σήμαινε πόλεμο.

Και, λίγες ώρες αργότερα, μια εισβολή που άνοιξε ένα από τα σημαντικότερα κεφάλαια της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας.