28η Οκτωβρίου: Γιατί η Ελλάδα τιμά την έναρξη και όχι τη λήξη του πολέμου – Ποιος είπε τελικά το «ΟΧΙ» στον Μουσολίνι;

Ο Σπύρος Δημανόπουλος, δρ. Σύγχρονης Ιστορίας και μεταδιδακτορικός ερευνητής στο Πανεπιστήμιο Κρήτης, μιλά στο Cretaone 102,3 για τις ιστορικές ρίζες του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, την άνοδο του ναζισμού, τη στάση του Μεταξά, τον ενθουσιασμό των Ελλήνων στο μέτωπο και την εμπειρία αυτενέργειας και αλληλεγγύης που, όπως εξηγεί, συνέβαλε στην ανάπτυξη της Αντίστασης

Η 28η Οκτωβρίου δεν είναι μόνο η επέτειος της απόρριψης του ιταλικού τελεσιγράφου. Είναι μια ιστορική στιγμή που συνδέεται με τις βαθιές κοινωνικές και πολιτικές ανακατατάξεις του Μεσοπολέμου, τις γεωπολιτικές ισορροπίες στην Ευρώπη και την εμπειρία μιας κοινωνίας που κλήθηκε να υπερασπιστεί την πατρίδα της. Παράλληλα, αποτελεί το σημείο αναφοράς για μια διαφορετική μεταπολεμική μνήμη: την επιλογή της Ελλάδας να τιμά την έναρξη του πολέμου και όχι, όπως συμβαίνει σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες, την Απελευθέρωση.

Μιλώντας στο ραδιόφωνο του Cretaone 102,3, ο δρ. Σύγχρονης Ιστορίας και μεταδιδακτορικός ερευνητής στο Πανεπιστήμιο Κρήτης, Σπύρος Δημανόπουλος, ανέλυσε το ιστορικό υπόβαθρο που οδήγησε στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, εξηγώντας πώς οι συνέπειες του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου και η οικονομική κρίση του 1929 όξυναν τα κοινωνικά προβλήματα και συνέβαλαν στη διαμόρφωση του περιβάλλοντος μέσα στο οποίο ενισχύθηκαν ο ναζισμός και ο φασισμός.

Παράλληλα, αναφέρθηκε στη θέση της Ελλάδας ανάμεσα στη Γερμανία και τη Μεγάλη Βρετανία, εξήγησε πώς πρέπει να εξετάζεται ιστορικά η στάση του Ιωάννη Μεταξά και ανέδειξε τη σημασία της εμπειρίας των στρατιωτών στο αλβανικό μέτωπο. Όπως υπογράμμισε, ο πόλεμος στα βουνά της Αλβανίας λειτούργησε ως «σχολείο» αυτενέργειας, προσωπικών σχέσεων και αλληλεγγύης, στοιχεία που επηρέασαν τη δράση των απλών ανθρώπων κατά την Κατοχή.

Από τον Α΄ στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο: Η ηττημένη Γερμανία και η κρίση της Ευρώπης

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΗ

Μία νέα ισχυρή περίοδος αρχίζει για 3 ζώδια

Ο κ. Δημανόπουλος ξεκίνησε την ιστορική αναδρομή από τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, επισημαίνοντας ότι αρκετοί ιστορικοί δεν αντιμετωπίζουν τις δύο παγκόσμιες συγκρούσεις ως απολύτως ξεχωριστά γεγονότα, αλλά ως ένα ενιαίο ιστορικό επεισόδιο, καθώς οι συνέπειες του πρώτου πολέμου συνδέονται άμεσα με την έκρηξη του δεύτερου.

Όπως εξήγησε ο κ. Δημανόπουλος, ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος αποτέλεσε την ένοπλη έκφραση του ανταγωνισμού μεταξύ των μεγάλων ευρωπαϊκών δυνάμεων για την ισχύ και τον έλεγχο του κόσμου. Η λήξη του, ωστόσο, δεν έλυσε τις αντιθέσεις που είχαν οδηγήσει στη σύγκρουση. «Ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος αφήνει το εξής κατάλοιπο. Μια Γερμανία ηττημένη, ταπεινωμένη, που ουσιαστικά χάνει όχι μόνο τη δύναμή της αλλά και όλες τις αποικίες της», ανέφερε ο ιστορικός.

Η Γερμανία βρέθηκε αντιμέτωπη με αυστηρούς περιορισμούς, μεταξύ άλλων στη στρατιωτική της συγκρότηση, ενώ η ευρωπαϊκή κοινωνία έφερε βαθιά τα σημάδια της σύγκρουσης. Οι ανθρώπινες απώλειες, οι τραυματισμοί και οι αναπηρίες, σε συνδυασμό με τις οικονομικές δυσκολίες, δημιούργησαν ένα εκτεταμένο κοινωνικό πρόβλημα. Ο ιστορικός στάθηκε και στις αλλαγές που καταγράφηκαν στην αγορά εργασίας, επισημαίνοντας ότι η απώλεια μεγάλου μέρους του ανδρικού παραγωγικού πληθυσμού οδήγησε, μεταξύ άλλων, στην είσοδο περισσότερων γυναικών στα εργοστάσια.

Την ίδια περίοδο, εμφανίστηκαν και νέες πολιτικές και κοινωνικές προτάσεις, ενώ η οικονομική αναδιοργάνωση της Ευρώπης και η υποχώρηση του ρόλου της Γερμανίας, η οποία πριν από τον πόλεμο αποτελούσε ισχυρό βιομηχανικό κέντρο, όξυναν τις αντιθέσεις. «Όλα αυτά, όλες αυτές οι κληρονομιές είναι ουσιαστικά που μας οδηγούν και στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο», σημείωσε, συνδέοντας τις συνέπειες της πρώτης σύγκρουσης με την κρίση που ακολούθησε.

Ιδιαίτερη αναφορά έκανε στην οικονομική κρίση του 1929, η οποία, όπως εξήγησε, δεν δημιούργησε από το μηδέν τα κοινωνικά προβλήματα, αλλά όξυνε τις δυσκολίες που ήδη υπήρχαν στην Ευρώπη και ειδικότερα στη Γερμανία.

Η άνοδος του ναζισμού και η υπόσχεση για μια «γερμανική Ευρώπη»

Το κοινωνικό και οικονομικό περιβάλλον του Μεσοπολέμου αποτέλεσε, σύμφωνα με τον ιστορικό, βασικό παράγοντα για την ενίσχυση ακραίων και απολυταρχικών πολιτικών δυνάμεων, όπως ο ναζισμός στη Γερμανία και ο φασισμός στην Ιταλία.

Ο Δημανόπουλος εξήγησε ότι το ναζιστικό καθεστώς επιχείρησε να απαντήσει στην κοινωνική κρίση, παρουσιάζοντας παράλληλα ένα ευρύτερο σχέδιο για την Ευρώπη, με τη Γερμανία σε κυρίαρχη θέση. «Αυτό που επαγγέλλεται αρχικά πρώτα για τη Γερμανία είναι δύο πράγματα. Το πρώτο είναι ότι εμείς θα λύσουμε το κοινωνικό πρόβλημα και δεύτερον ότι εμείς θα ενώσουμε την Ευρώπη», ανέφερε.

Όπως διευκρίνισε ο καθηγητής, η υπόσχεση αυτή δεν περιοριζόταν στο εσωτερικό της Γερμανίας, αλλά επεκτεινόταν σε ένα σχέδιο για τη μελλοντική οργάνωση της Ευρώπης. «Ασφαλώς στην καρδιά όλου αυτού του πράγματος είναι μια γερμανική Ευρώπη», σημείωσε, εξηγώντας ότι οι συνθήκες που διαμορφώθηκαν μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο συνέβαλαν στη συγκρότηση του ναζισμού και των πολιτικών του επιδιώξεων.

Ο Μεταξάς, η Γερμανία και η στρατηγική θέση της Ελλάδας

Ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα της συζήτησης ήταν η στάση της Ελλάδας απέναντι στις ευρωπαϊκές δυνάμεις και ο τρόπος με τον οποίο πρέπει να ερμηνεύεται ο προσανατολισμός του καθεστώτος Μεταξά.

Με αφορμή τη γερμανική εκπαίδευση του Ιωάννη Μεταξά και τον θαυμασμό που υπήρχε για τη Γερμανία σε τμήματα του ελληνικού στρατού και της πολιτικής ηγεσίας, ο ιστορικός υπογράμμισε ότι οι προσωπικές επιρροές δεν αρκούν για να εξηγήσουν τις επιλογές της χώρας.

Σύμφωνα με τον κ. Δημανόπουλο, η Ελλάδα διατηρούσε σημαντικές οικονομικές σχέσεις με τη Γερμανία κατά τον Μεσοπόλεμο, με ανταλλαγές βιομηχανικών και αγροτικών προϊόντων. Ωστόσο, καθοριστικό ρόλο διαδραμάτιζε η γεωγραφική θέση της χώρας και ο έλεγχος των θαλάσσιων δρόμων από τη Μεγάλη Βρετανία. «Η Ελλάδα σημαίνει θάλασσα και θάλασσα την εποχή εκείνη ελέγχεται από την Αγγλία», είπε χαρακτηριστικά.

Ο κ. Δημανόπουλος εξήγησε ότι η Ελλάδα βρισκόταν σε ένα στρατηγικό σημείο της Ανατολικής Μεσογείου, πάνω σε θαλάσσιες διαδρομές ιδιαίτερης σημασίας για τη Βρετανική Αυτοκρατορία και την πρόσβαση προς την Ινδία. Αυτή η γεωπολιτική πραγματικότητα περιόριζε τις δυνατότητες της χώρας να ακολουθήσει διαφορετική στρατηγική κατεύθυνση.

Στο ίδιο πλαίσιο, αναφέρθηκε στον βασιλιά Γεώργιο, τον οποίο χαρακτήρισε αγγλόφιλο, επισημαίνοντας ότι ο ίδιος είχε στηρίξει την ανάληψη της εξουσίας από τον Μεταξά. «Υπάρχει η γεωπολιτική πειθαρχία», ανέφερε ο ιστορικός, εξηγώντας ότι οι διεθνείς συσχετισμοί και η στρατηγική θέση της Ελλάδας έπαιζαν καθοριστικό ρόλο στις επιλογές της πολιτικής ηγεσίας.

Παράλληλα, αναφέρθηκε στην Κρήτη, σημειώνοντας ότι κατά την περίοδο του Μεταξά τοπικοί βενιζελικοί και φιλελεύθεροι παράγοντες, παραδοσιακά προσανατολισμένοι προς τη Μεγάλη Βρετανία, μπορούσαν να συνυπάρχουν με το καθεστώς. Η αναφορά αυτή, όπως εξήγησε, δείχνει ότι οι πολιτικές σχέσεις της εποχής δεν καθορίζονταν αποκλειστικά από ιδεολογικές διαφορές, αλλά και από το ευρύτερο πολιτικό και γεωπολιτικό περιβάλλον.

Ποιος είπε το «Όχι»; Ο ελληνικός λαός και η υπεράσπιση της νέας πατρίδας

Η συζήτηση στράφηκε και στο ερώτημα ποιος είπε το «Όχι» της 28ης Οκτωβρίου, με αφορμή την αντίληψη που συχνά αποδίδει την ιστορική απόφαση αποκλειστικά στον Ιωάννη Μεταξά.

Ο κ. Δημανόπουλος υπογράμμισε ότι, για να κατανοηθεί η συμμετοχή του ελληνικού λαού στον πόλεμο, πρέπει να εξεταστεί η κοινωνική πραγματικότητα της εποχής. Ακόμα υπενθύμισε, ότι το ελληνικό κράτος είχε διαμορφωθεί σε σημαντικό βαθμό από ανθρώπους που είχαν φτάσει στην Ελλάδα μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή και είχαν αναγκαστεί να ξαναχτίσουν τη ζωή τους σε μια νέα πατρίδα. «Όλος αυτός ο κόσμος έχει χάσει μια πατρίδα», ανέφερε χαρακτηριστικά.

Ο ιστορικός εξήγησε ότι οι άνθρωποι αυτοί είχαν δημιουργήσει μέσα σε λίγα χρόνια μια νέα ζωή στην Ελλάδα και είχαν πλέον λόγο να την υπερασπιστούν. «Αυτοί οι άνθρωποι πάνε να πολεμήσουν για αυτό που θεωρούν πατρίδα τους, αυτό που έχουν φτιάξει σε αυτά τα λίγα χρόνια που έχουν έρθει εδώ», σημείωσε.

Παράλληλα, αναφέρθηκε στον ενθουσιασμό με τον οποίο οι στρατεύσιμοι και οι απλοί άνθρωποι πήγαν στο αλβανικό μέτωπο. Η στάση αυτή, όπως προκύπτει από την ανάλυσή του, δεν μπορεί να εξεταστεί ανεξάρτητα από την κοινωνική εμπειρία των ανθρώπων και τη σχέση τους με την πατρίδα που είχαν οικοδομήσει.

Γιατί η Ελλάδα γιορτάζει την έναρξη του πολέμου και όχι την Απελευθέρωση

Ένα από τα κεντρικά σημεία της συνέντευξης αφορούσε την επιλογή της Ελλάδας να τιμά την 28η Οκτωβρίου και όχι να δίνει την ίδια έμφαση στην επέτειο της Απελευθέρωσης, όπως συμβαίνει σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες.

Ο κ. Δημανόπουλος συνέδεσε αυτή την ιδιαιτερότητα με τις εξελίξεις που ακολούθησαν την αποχώρηση των κατακτητών. Εξήγησε πως, η Απελευθέρωση δεν αποτέλεσε το τέλος των συγκρούσεων για την Ελλάδα, καθώς πολύ σύντομα ακολούθησαν τα Δεκεμβριανά και στη συνέχεια ο Εμφύλιος Πόλεμος. «Όταν τελείωσε ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, ξαφνικά μπήκαμε σε μια ιδιαίτερη περιπέτεια», ανέφερε, περιγράφοντας τη διαφορετική μεταπολεμική πορεία της χώρας.

Σύμφωνα με τον ιστορικό, σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες οι μεταπολεμικές αντιθέσεις αντιμετωπίστηκαν μέσα από συμβιβασμούς, ενώ στην Ελλάδα ο συμβιβασμός αποδείχθηκε αδύνατος.

Αυτή η εξέλιξη, κατά την ανάλυσή του, εξηγεί γιατί η δημόσια μνήμη έδωσε έμφαση στην έναρξη του πολέμου και όχι στην Απελευθέρωση, η οποία συνδέθηκε με την εσωτερική διαίρεση της χώρας. «Είναι λογικό το καθεστώς μετά που προέκυψε να δώσει έμφαση όχι στη στιγμή της διαίρεσης, την Απελευθέρωση, αλλά να δώσει έμφαση στη στιγμή της κρίσης, του πολέμου», ανέφερε.

Η 28η Οκτωβρίου συνδέθηκε έτσι με μια στιγμή εθνικής ομοψυχίας και κοινής αντίδρασης. Ο ιστορικός υπενθύμισε, ωστόσο, ότι η ενότητα που εκφράστηκε κατά την Απελευθέρωση του 1944 δεν διατηρήθηκε για πολύ. «Η εθνική ενότητα και η ομοψυχία υπήρξε το 1944 τις πρώτες μέρες της Απελευθέρωσης. Αλλά πολύ γρήγορα από τον Οκτώβριο της Απελευθέρωσης πήγαμε στον Δεκέμβριο του 1944», σημείωσε.

Η μεταπολεμική αυτή εξέλιξη συνέβαλε, σύμφωνα με την προσέγγισή του, στην καθιέρωση της 28ης Οκτωβρίου ως συμβόλου της εθνικής ενότητας απέναντι στην εξωτερική απειλή.

Το αλβανικό μέτωπο ως «σχολείο» για την Αντίσταση

Πέρα από τον συμβολισμό της 28ης Οκτωβρίου, ο Σπύρος Δημανόπουλος ανέδειξε μια ακόμη διάσταση του ελληνοϊταλικού πολέμου: την εμπειρία που απέκτησαν οι στρατιώτες και οι έφεδροι αξιωματικοί στο ορεινό μέτωπο και την επίδρασή της στη μετέπειτα δράση τους.

Όπως εξήγησε ο ιστορικός, ο κατακερματισμένος χώρος των βουνών ευνοούσε τη δράση μικρότερων στρατιωτικών μονάδων, στις οποίες οι δεσμοί μεταξύ των ανθρώπων και η εμπιστοσύνη προς τους επικεφαλής είχαν ιδιαίτερη σημασία.

Αναφερόμενος στους στρατιώτες από διαφορετικές περιοχές της Ελλάδας, όπως η Κρήτη, η Ήπειρος και η Μακεδονία, σημείωσε ότι η τοπική προέλευση και οι προσωπικές σχέσεις συνέβαλλαν στη συγκρότηση ομάδων με ισχυρούς δεσμούς. «Αυτοί οι άνθρωποι είδαν τη δυνατότητα αυτενέργειας και μάλιστα στη βάση προσωπικών σχέσεων και αλληλεγγύης», ανέφερε.

Οι στρατιώτες γνώριζαν ο ένας τον άλλον και συχνά πολεμούσαν δίπλα σε ανθρώπους από το χωριό τους, τη γειτονιά τους ή τον ευρύτερο κοινωνικό τους κύκλο. Οι σχέσεις αυτές ενίσχυαν την εμπιστοσύνη και δημιουργούσαν τις προϋποθέσεις για πρωτοβουλίες από τα κάτω. «Αυτό το γεγονός αποτέλεσε σχολείο ύστερα για την αυτενέργεια των ανθρώπων από τα κάτω, αν το πω έτσι, των απλών ανθρώπων στην Κατοχή», υπογράμμισε.

Ο ιστορικός επισήμανε ακόμη ότι οι στρατιώτες είχαν βιώσει στο μέτωπο την αποτελεσματικότητα της δικής τους δράσης. Αυτή η εμπειρία, όπως ανέφερε, είχε ιδιαίτερη σημασία όταν επέστρεψαν από τον πόλεμο και βρέθηκαν αντιμέτωποι με νέες δυσκολίες και μια διαφορετική πραγματικότητα. «Ήταν νικητές και ξαφνικά γυρίσαν πίσω με χίλια δυο προβλήματα, ταπεινωμένοι», σημείωσε, περιγράφοντας την αντίφαση ανάμεσα στην εμπειρία του μετώπου και στις συνθήκες που ακολούθησαν.

Σύμφωνα με την ανάλυσή του, η εμπειρία αυτή ενίσχυσε την πεποίθηση ότι οι άνθρωποι μπορούσαν να αναλάβουν ξανά πρωτοβουλίες και να αντιδράσουν στις συνθήκες της Κατοχής. Σε αυτό το πλαίσιο συνέδεσε την εμπειρία του πολέμου με την ανάπτυξη ενός εκτεταμένου δικτύου αντιστασιακής δράσης στην Ελλάδα.