Γιατί τα παλιά χωριά της Κρήτης «κρύφτηκαν» από τη θάλασσα

Η επιλογή της θέσης τους δεν ήταν τυχαία

Σήμερα η θέα στη θάλασσα θεωρείται προνόμιο. Για τους ανθρώπους όμως που έζησαν στην Κρήτη πριν από αιώνες, η μικρή απόσταση από την ακτή μπορούσε να σημαίνει κάτι εντελώς διαφορετικό: έκθεση στον κίνδυνο.

Δεν είναι τυχαίο ότι σε αρκετές περιοχές του νησιού συναντάμε παλιούς οικισμούς χτισμένους στο εσωτερικό, σε υψώματα ή πίσω από φυσικά εμπόδια, παρότι η θάλασσα βρίσκεται λίγα μόλις χιλιόμετρα μακριά.

Η θέση αυτή δεν εξηγείται από έναν μόνο λόγο. Η ανάγκη προστασίας, οι πειρατικές επιδρομές, η πρόσβαση σε καλλιεργήσιμη γη και νερό, αλλά και η δυνατότητα καλύτερου ελέγχου της γύρω περιοχής επηρέασαν σε διαφορετικές εποχές την επιλογή του τόπου όπου αναπτύχθηκαν οικισμοί.

Όταν η θάλασσα έφερνε τον κίνδυνο

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΗ

Γιόφυρος: Ανασύρθηκε το αυτοκίνητο από τον ποταμό – Χωρίς εγκλωβισμένους η επιχείρηση

Η Κρήτη βρισκόταν επί αιώνες πάνω σε σημαντικούς θαλάσσιους δρόμους της Μεσογείου. Αυτό που ευνοούσε το εμπόριο και την επικοινωνία έκανε ταυτόχρονα αρκετές ακτές ευάλωτες σε επιδρομές.

Ήδη κατά τους πρώτους μεσαιωνικούς αιώνες, οι επιδρομές και η ανασφάλεια στις παράκτιες περιοχές της Κρήτης συνέβαλαν σε μετακινήσεις πληθυσμών προς ασφαλέστερες θέσεις στο εσωτερικό.

Η πειρατεία δεν αποτελούσε ένα στιγμιαίο φαινόμενο. Για μεγάλα χρονικά διαστήματα της ιστορίας της Μεσογείου, οι κάτοικοι των παράκτιων περιοχών έπρεπε να υπολογίζουν το ενδεχόμενο μιας αιφνιδιαστικής επιδρομής.

Τα βουνά και οι λόφοι λειτουργούσαν σαν φυσικό τείχος

Για έναν οικισμό χωρίς ισχυρή οχύρωση, η ίδια η γεωγραφία μπορούσε να προσφέρει προστασία.

Ένα χωριό πίσω από έναν λόφο, σε μεγαλύτερο υψόμετρο ή αρκετά μακριά από μια εύκολα προσβάσιμη ακτή ήταν δυσκολότερο να εντοπιστεί και να προσεγγιστεί γρήγορα από τη θάλασσα.

Στα Αστερούσια, για παράδειγμα, υπάρχουν ιστορικές αναφορές για πληθυσμούς που αναζήτησαν ασφαλέστερες θέσεις μακριά από εκτεθειμένα παράκτια σημεία.

Παρόμοια εικόνα καταγράφεται και στη νοτιοανατολική Κρήτη, όπου πολλοί παλαιότεροι οικισμοί αναπτύχθηκαν στην ενδοχώρα και σε υψηλότερες θέσεις.

Η χαρακτηριστική περίπτωση της Χερσονήσου

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της διαφορετικής σχέσης που είχαν οι άνθρωποι με τη θάλασσα στο παρελθόν συναντάται στην ευρύτερη περιοχή της Χερσονήσου.

Κατά τους βυζαντινούς και ενετικούς χρόνους, η κατοίκηση ενισχύθηκε προς το εσωτερικό, στην περιοχή της σημερινής Παλιάς Χερσονήσου, με την ανάγκη προστασίας από θαλάσσιες επιδρομές να αποτελεί έναν από τους παράγοντες που επηρέασαν την εξέλιξη του οικισμού.

Η εικόνα είναι εντυπωσιακά διαφορετική από τη σημερινή, όπου το παραλιακό μέτωπο αποτελεί το επίκεντρο της τουριστικής και οικονομικής δραστηριότητας.

Δεν ήταν όμως μόνο οι πειρατές

Θα ήταν υπεραπλούστευση να θεωρήσουμε ότι όλα τα χωριά της ενδοχώρας χτίστηκαν αποκλειστικά για να προστατεύονται από επιδρομές.

Η καθημερινή επιβίωση απαιτούσε πολύ περισσότερα.

Το νερό ήταν καθοριστικό. Το ίδιο και η ύπαρξη εύφορης γης, βοσκοτόπων, φυσικής προστασίας από τον άνεμο και πρόσβασης στις καλλιέργειες.

Για μια κοινωνία που στηριζόταν σε μεγάλο βαθμό στη γεωργία και την κτηνοτροφία, ένα σημείο κοντά σε πηγή νερού και καλλιεργήσιμη γη μπορούσε να είναι πολύ σημαντικότερο από την άμεση πρόσβαση στη θάλασσα.

Έτσι, σε πολλές περιπτώσεις, η ασφάλεια και οι ανάγκες της καθημερινής ζωής λειτουργούσαν μαζί.

Όταν οι ακτές άρχισαν ξανά να αποκτούν αξία

Όσο οι συνθήκες ασφάλειας βελτιώνονταν, η σχέση των κατοίκων με τις παράκτιες περιοχές άλλαζε.

Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα του Μεραμπέλλου. Μετά την ενίσχυση των οχυρώσεων της Σπιναλόγκας και τη μεγαλύτερη προστασία της περιοχής, οι γύρω ακτές μπορούσαν σταδιακά να χρησιμοποιηθούν ξανά πιο συστηματικά για κατοίκηση και καλλιέργεια.

Αιώνες αργότερα, οι δρόμοι, τα λιμάνια, η ανάπτυξη των μεταφορών και κυρίως ο τουρισμός ανέτρεψαν πλήρως τα δεδομένα.

Οι παράκτιες περιοχές που κάποτε θεωρούνταν περισσότερο εκτεθειμένες μετατράπηκαν σε ορισμένα από τα πιο πολύτιμα και πολυσύχναστα σημεία του νησιού.

Η ιστορία παραμένει χαραγμένη στον χάρτη της Κρήτης

Ακόμη και σήμερα μπορεί κανείς να δει αυτή την ιστορική διαδρομή κοιτάζοντας απλώς τον χάρτη.

Σε αρκετές περιοχές υπάρχει ένας παλιός οικιστικός πυρήνας στο εσωτερικό και, χαμηλότερα προς τη θάλασσα, ένας νεότερος παραλιακός οικισμός που αναπτύχθηκε πολύ αργότερα.

Χωριά που σήμερα φαίνεται παράξενο να βρίσκονται λίγα χιλιόμετρα μακριά από μια πανέμορφη ακτή, στην πραγματικότητα δημιουργήθηκαν σε μια εποχή κατά την οποία οι προτεραιότητες ήταν εντελώς διαφορετικές.

Η θάλασσα που σήμερα αποτελεί σημείο αναφοράς για την Κρήτη και έναν από τους σημαντικότερους λόγους που εκατομμύρια επισκέπτες επιλέγουν το νησί, κάποτε μπορούσε να είναι και η κατεύθυνση από την οποία ερχόταν ο κίνδυνος.

Και κάπως έτσι, ένα κομμάτι της ιστορίας της Κρήτης παραμένει ακόμη και σήμερα γραμμένο στη θέση των χωριών της.