10 κρητικές λέξεις που ακούγονται ακόμα στα χωριά

Λέξεις και εκφράσεις που περνούν από γενιά σε γενιά και αποτελούν ζωντανό κομμάτι της κρητικής ντοπιολαλιάς

«Ίντα κάνεις;», «επαέ», «εδά».

Για έναν Κρητικό, πολλές από αυτές τις λέξεις δεν χρειάζονται καμία εξήγηση. Είναι λέξεις που άκουσε από τους παππούδες του, μέσα στο σπίτι, στο καφενείο ή στην πλατεία του χωριού και αρκετές εξακολουθεί να χρησιμοποιεί και ο ίδιος.

Η κρητική ντοπιολαλιά αποτελεί ένα ιδιαίτερα χαρακτηριστικό κομμάτι της γλωσσικής παράδοσης του νησιού. Κάποιες λέξεις παραμένουν πολύ συνηθισμένες, άλλες ακούγονται περισσότερο από τις μεγαλύτερες γενιές και ορισμένες αλλάζουν ακόμη και από περιοχή σε περιοχή.

1. Ίντα

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΗ

«Το πρώτο βήμα έγινε» – Η αδερφή του Νικήτα αναγνώρισε πρόσωπα στο πλαίσιο της ΕΔΕ

Ίσως μία από τις πιο αναγνωρίσιμες λέξεις της κρητικής ομιλίας.

«Ίντα» σημαίνει «τι».

«Ίντα κάνεις;», «Ίντα λες;», «Ίντα ‘ναι τούτο;».

Μια μικρή λέξη που παραμένει καθημερινή σε πολλές περιοχές του νησιού και αποτελεί ίσως το πιο εύκολα αναγνωρίσιμο στοιχείο της κρητικής ντοπιολαλιάς.

2. Εδά

Εδά σημαίνει «τώρα».

«Εδά θα φύγω», «έλα εδά», «εδά το θυμήθηκες;».

Είναι από εκείνες τις λέξεις που εξακολουθούν να ακούγονται πολύ συχνά στην Κρήτη, όχι μόνο στα χωριά αλλά και στις πόλεις.

3. Επαέ

Επαέ σημαίνει «εδώ».

Μια λέξη που παραμένει ιδιαίτερα χαρακτηριστική της καθημερινής ομιλίας, κυρίως όταν η συζήτηση γίνεται πιο αυθόρμητη και η ντοπιολαλιά βγαίνει φυσικά.

«Κάτσε επαέ», «επαέ ήμουν» ή «φέρ’ το επαέ» είναι φράσεις που δύσκολα ξενίζουν έναν Κρητικό.

4. Οψές

Μια λέξη που ακούγεται περισσότερο από τις μεγαλύτερες γενιές.

Οψές σημαίνει «χθες το βράδυ» ή «το προηγούμενο βράδυ», ανάλογα με τα συμφραζόμενα.

Είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα μιας λέξης που επιβιώνει στον προφορικό λόγο, ακόμη κι αν οι νεότεροι την χρησιμοποιούν λιγότερο.

5. Σύντεκνος

Ο σύντεκνος δεν είναι απλώς ένας γνωστός.

Η λέξη συνδέεται παραδοσιακά με τη σχέση που δημιουργείται μέσω της κουμπαριάς ή της βάφτισης.

Στην Κρήτη, όμως, μπορεί να ακουστεί και πολύ πιο χαλαρά ως προσφώνηση μεταξύ φίλων και γνωστών.

Το «ίντα κάνεις, σύντεκνε;» έχει γίνει μία από τις πιο χαρακτηριστικές κρητικές προσφωνήσεις.

6. Κουζουλός

Κουζουλός είναι ο τρελός, ο παράτολμος ή εκείνος που κάνει κάτι έξω από τα συνηθισμένα.

Η σημασία της λέξης εξαρτάται πολύ από τον τρόπο με τον οποίο θα ειπωθεί.

Μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως πείραγμα, ως χαρακτηρισμός κάποιου τολμηρού ή ακόμη και με μια δόση θαυμασμού.

7. Ζάλο

Το ζάλο είναι το βήμα, το περπάτημα ή ο τρόπος που βαδίζει κάποιος.

Η λέξη έχει ιδιαίτερη θέση και στην κρητική μουσική και χορευτική παράδοση, όπου το «ζάλο» συνδέεται με τα βήματα του χορού.

Πρόκειται για μία από τις λέξεις που δείχνουν πόσο στενά μπορεί να συνδέεται η γλώσσα με την παράδοση ενός τόπου.

8. Πράμα

Το «πράμα» στην κρητική καθημερινή ομιλία μπορεί να χρησιμοποιηθεί με περισσότερους από έναν τρόπους.

Μπορεί να σημαίνει απλώς «πράγμα», αλλά ανάλογα με τη φράση αποκτά διαφορετική χροιά.

«Δεν είναι πράμα αυτό» ή «ίντα πράμα είναι τούτο;» είναι εκφράσεις που ακούγονται ακόμη στην καθημερινότητα.

9. Κατέχω

Στην κοινή νεοελληνική το «κατέχω» παραπέμπει συνήθως στην κατοχή κάποιου πράγματος.

Στην κρητική ομιλία όμως χρησιμοποιείται πολύ συχνά με την έννοια «γνωρίζω» ή «ξέρω».

«Δεν κατέχω» σημαίνει πολύ απλά «δεν ξέρω».

Μια χρήση που έχει βαθιές ρίζες και παραμένει ζωντανή μέχρι σήμερα.

10. Πορίζω

Πορίζω σημαίνει βγαίνω ή ξεκινώ να φύγω προς τα έξω.

«Επόρισε από το σπίτι» ή «πορίζω σιγά-σιγά» είναι χαρακτηριστικές χρήσεις της λέξης.

Μπορεί να μην ακούγεται το ίδιο συχνά από όλους τους νεότερους, όμως παραμένει αναγνωρίσιμη σε πολλές περιοχές της Κρήτης.

Μια ντοπιολαλιά που παραμένει ζωντανή

Οι λέξεις αυτές είναι μόνο ένα μικρό μέρος του πλούτου της κρητικής ντοπιολαλιάς.

Από χωριό σε χωριό και από νομό σε νομό μπορεί να αλλάξει η προφορά, η χρήση ή ακόμη και η σημασία μιας λέξης. Και εκεί βρίσκεται ένα από τα πιο ενδιαφέροντα χαρακτηριστικά της.

Η ντοπιολαλιά δεν έμεινε κλεισμένη στα βιβλία. Συνεχίζει να ακούγεται στα σπίτια, στα καφενεία, στις παρέες, στις μαντινάδες και στα γλέντια.

Και ίσως η καλύτερη απόδειξη ότι παραμένει ζωντανή είναι πολύ απλή:

Πόσες από αυτές τις λέξεις χρησιμοποιείς ακόμη στην καθημερινότητά σου;