28η Οκτωβρίου: 86 χρόνια από το ιστορικό «Όχι» – Το Έπος του ’40, οι μάχες στην Πίνδο, οι γυναίκες του πολέμου και η συμβολή της Κρήτης

Πίσω, ωστόσο, από τις παρελάσεις και τις εθνικές σημαίες βρίσκονται τα ιστορικά γεγονότα μιας εποχής που σημάδεψε βαθιά την ελληνική κοινωνία

Ογδόντα έξι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα, Τετάρτη 28 Οκτωβρίου 2026, από την ημέρα που η Ελλάδα απέρριψε το τελεσίγραφο της φασιστικής Ιταλίας και εισήλθε στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Το ιστορικό «Όχι», οι σκληρές μάχες στα βουνά της Πίνδου, η καθοριστική συμβολή των γυναικών και η συμμετοχή των Κρητικών στρατιωτών συνθέτουν το Έπος του ’40, μία από τις σημαντικότερες σελίδες της νεότερης ελληνικής ιστορίας.

Η 28η Οκτωβρίου 1940 αποτελεί ημερομηνία-ορόσημο για την Ελλάδα, καθώς σηματοδοτεί την έναρξη του ελληνοϊταλικού πολέμου και την αντίσταση της χώρας απέναντι στις επεκτατικές επιδιώξεις του καθεστώτος του Μπενίτο Μουσολίνι.

Κάθε χρόνο, η επέτειος τιμάται με μαθητικές και στρατιωτικές παρελάσεις, επίσημες δοξολογίες, καταθέσεις στεφάνων και εκδηλώσεις μνήμης σε ολόκληρη τη χώρα.

Πίσω, ωστόσο, από τις παρελάσεις και τις εθνικές σημαίες βρίσκονται τα ιστορικά γεγονότα μιας εποχής που σημάδεψε βαθιά την ελληνική κοινωνία. Χιλιάδες στρατιώτες βρέθηκαν στο μέτωπο, οικογένειες χωρίστηκαν, γυναίκες και άμαχοι συνέβαλαν στην πολεμική προσπάθεια και ολόκληρες περιοχές δοκιμάστηκαν από τις συνέπειες του πολέμου.

Το ιστορικό «Όχι» και το τελεσίγραφο της Ιταλίας

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΗ

Το μικρό λαμπάκι στην τηλεόραση που μένει αναμμένο – Πόσο ρεύμα καταναλώνει τελικά;

Τα ξημερώματα της 28ης Οκτωβρίου 1940, περίπου στις 3:00, ο Ιταλός πρέσβης στην Αθήνα, Εμανουέλε Γκράτσι, επισκέφθηκε τον τότε πρωθυπουργό της Ελλάδας, Ιωάννη Μεταξά, στην κατοικία του στην Κηφισιά.

Ο Ιταλός διπλωμάτης επέδωσε τελεσίγραφο εκ μέρους της κυβέρνησης του Μπενίτο Μουσολίνι, με το οποίο ζητούσε να επιτραπεί στις ιταλικές ένοπλες δυνάμεις να καταλάβουν στρατηγικές θέσεις στην ελληνική επικράτεια.

Η ελληνική πλευρά απέρριψε το τελεσίγραφο, γνωρίζοντας ότι η άρνηση θα οδηγούσε σε πολεμική σύγκρουση.

Παρά το γεγονός ότι η επέτειος έχει ταυτιστεί με τη λέξη «Όχι», η ιστορική απάντηση του Μεταξά αποδίδεται στα γαλλικά ως:

«Alors, c’est la guerre», δηλαδή «Λοιπόν, έχουμε πόλεμο».

Η μονολεκτική έκφραση «Όχι» καθιερώθηκε στη συνέχεια ως σύμβολο της ελληνικής άρνησης απέναντι στις ιταλικές απαιτήσεις.

Αξίζει να σημειωθεί ότι ο Ιωάννης Μεταξάς κυβερνούσε τότε την Ελλάδα υπό το δικτατορικό καθεστώς της 4ης Αυγούστου.

Η ιταλική εισβολή και οι πρώτες μάχες στην Πίνδο

Λίγες ώρες μετά την επίδοση του τελεσιγράφου, ιταλικά στρατεύματα εισέβαλαν στην Ελλάδα από την Αλβανία, η οποία βρισκόταν υπό ιταλική κατοχή.

Η επίθεση σηματοδότησε την έναρξη του ελληνοϊταλικού πολέμου, με τις πρώτες μεγάλες συγκρούσεις να εκτυλίσσονται στην Ήπειρο και την οροσειρά της Πίνδου.

Οι ιταλικές δυνάμεις επιδίωκαν να προελάσουν γρήγορα στο ελληνικό έδαφος, ωστόσο συνάντησαν ισχυρή αντίσταση από τον Ελληνικό Στρατό.

Οι στρατιώτες πολέμησαν σε εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες, αντιμετωπίζοντας τις μεγάλες υψομετρικές διαφορές, το κρύο, τις βροχοπτώσεις και αργότερα τα χιόνια του χειμώνα.

Ιδιαίτερα σημαντική υπήρξε η αντίσταση των ελληνικών δυνάμεων στον τομέα της Πίνδου, όπου η ιταλική Μεραρχία Αλπινιστών «Τζούλια» επιχείρησε να διασπάσει τις ελληνικές γραμμές.

Η ελληνική άμυνα κατάφερε τελικά να αναχαιτίσει την επίθεση, συμβάλλοντας καθοριστικά στην εξέλιξη των επιχειρήσεων.

Το Έπος του ’40 και η ελληνική αντεπίθεση

Μετά την απόκρουση της αρχικής εισβολής, οι ελληνικές δυνάμεις πέρασαν στην αντεπίθεση.

Τον Νοέμβριο του 1940, ο Ελληνικός Στρατός προχώρησε στο αλβανικό έδαφος, καταλαμβάνοντας σημαντικές θέσεις και πόλεις.

Μία από τις σημαντικότερες επιτυχίες ήταν η κατάληψη της Κορυτσάς, στις 22 Νοεμβρίου 1940, γεγονός που προκάλεσε ενθουσιασμό στην Ελλάδα και διεθνές ενδιαφέρον.

Οι στρατιωτικές επιχειρήσεις συνεχίστηκαν κατά τη διάρκεια του χειμώνα, με σκληρές συγκρούσεις σε ορεινές περιοχές.

Οι Έλληνες στρατιώτες χρειάστηκε να αντιμετωπίσουν όχι μόνο τον αντίπαλο στρατό, αλλά και τις αντίξοες καιρικές συνθήκες, τις ελλείψεις σε εφόδια και τις δυσκολίες των μετακινήσεων.

Η ελληνική αντίσταση απέναντι στην ιταλική εισβολή έμεινε γνωστή στην ιστορία ως «Έπος του ’40», αποτελώντας ένα από τα σημαντικότερα γεγονότα της ελληνικής συμμετοχής στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Οι γυναίκες της Πίνδου: Η καθοριστική συμβολή στον πόλεμο

Ξεχωριστή θέση στην ιστορία του 1940 κατέχουν οι γυναίκες της Πίνδου, οι οποίες συνέβαλαν σημαντικά στην υποστήριξη των ελληνικών στρατιωτικών δυνάμεων.

Σε ορεινά χωριά της Ηπείρου, γυναίκες κάθε ηλικίας συμμετείχαν στη μεταφορά τροφίμων, πυρομαχικών, ρουχισμού και άλλων απαραίτητων εφοδίων.

Διασχίζοντας δύσβατα μονοπάτια, συχνά μέσα στο κρύο και τη βροχή, βοηθούσαν στον ανεφοδιασμό των στρατιωτών που πολεμούσαν στην πρώτη γραμμή.

Η συμβολή τους ήταν ιδιαίτερα σημαντική σε περιοχές όπου η μεταφορά εφοδίων με οχήματα ήταν δύσκολη ή αδύνατη.

Παράλληλα, σε ολόκληρη τη χώρα, πολλές γυναίκες εργάστηκαν ως νοσοκόμες, συμμετείχαν σε εθελοντικές οργανώσεις, συγκέντρωσαν τρόφιμα και ρούχα και ανέλαβαν τη φροντίδα των οικογενειών τους όσο οι άνδρες βρίσκονταν στο μέτωπο.

Η παρουσία τους υπενθυμίζει ότι η πολεμική προσπάθεια δεν περιορίστηκε αποκλειστικά στις στρατιωτικές επιχειρήσεις, αλλά στηρίχθηκε και στην κινητοποίηση της κοινωνίας.

Η Κρήτη στο Έπος του ’40: Η συμμετοχή της V Μεραρχίας Κρητών

Σημαντική ήταν και η συμμετοχή της Κρήτης στον ελληνοϊταλικό πόλεμο.

Η V Μεραρχία Κρητών, με στρατιώτες από το νησί, συμμετείχε στις επιχειρήσεις του αλβανικού μετώπου, όπου αντιμετώπισε ιδιαίτερα δύσκολες συνθήκες.

Οι Κρητικοί στρατιώτες βρέθηκαν εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά από τις οικογένειές τους, πολεμώντας σε ορεινές περιοχές με χαμηλές θερμοκρασίες και έντονες χιονοπτώσεις.

Η Μεραρχία έλαβε μέρος σε σκληρές μάχες, ιδιαίτερα στον κεντρικό τομέα του μετώπου, και υπέστη σημαντικές απώλειες.

Η συμμετοχή της αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της ιστορίας του νησιού κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Την ίδια περίοδο, οι οικογένειες των στρατιωτών στην Κρήτη παρακολουθούσαν με αγωνία τις εξελίξεις, ενώ η καθημερινότητα είχε ήδη επηρεαστεί από την πολεμική κινητοποίηση.

Λίγους μήνες αργότερα, η Κρήτη θα βρισκόταν η ίδια στο επίκεντρο των πολεμικών επιχειρήσεων.

Από το αλβανικό μέτωπο στη Μάχη της Κρήτης

Η πορεία του πολέμου άλλαξε δραματικά την άνοιξη του 1941.

Στις 6 Απριλίου 1941, η ναζιστική Γερμανία εισέβαλε στην Ελλάδα από τα βόρεια σύνορα, ανοίγοντας ένα νέο μέτωπο.

Παρά την αντίσταση των ελληνικών και συμμαχικών δυνάμεων, η γερμανική προέλαση οδήγησε στην κατάληψη της ηπειρωτικής χώρας.

Στις 20 Μαΐου 1941, ξεκίνησε η γερμανική αεραποβατική επιχείρηση εναντίον της Κρήτης, γνωστή ως Μάχη της Κρήτης.

Στρατιώτες των συμμαχικών δυνάμεων, ελληνικά στρατιωτικά τμήματα και άμαχοι κάτοικοι του νησιού αντιστάθηκαν στην εισβολή.

Παρά την τελική επικράτηση των γερμανικών δυνάμεων, η αντίσταση που εκδηλώθηκε στο νησί αποτέλεσε ένα από τα χαρακτηριστικά γεγονότα της περιόδου.

Η Κρήτη βίωσε στη συνέχεια τις σκληρές συνέπειες της Κατοχής, με εκτελέσεις, καταστροφές χωριών και διώξεις του άμαχου πληθυσμού.

Γιατί γιορτάζουμε την 28η Οκτωβρίου και όχι τη λήξη του πολέμου;

Η Ελλάδα τιμά την 28η Οκτωβρίου επειδή η ημερομηνία αυτή συμβολίζει την απόφαση αντίστασης απέναντι στο ιταλικό τελεσίγραφο και την εισβολή.

Η επέτειος άρχισε να τιμάται ήδη κατά τη διάρκεια της Κατοχής, μέσα από εκδηλώσεις μνήμης, ενώ μετά την Απελευθέρωση καθιερώθηκε επίσημα ως εθνική εορτή.

Σε αντίθεση με αρκετές άλλες ευρωπαϊκές χώρες, όπου τιμάται κυρίως η λήξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, η Ελλάδα επέλεξε να αναδείξει την ημερομηνία έναρξης της δικής της πολεμικής αντίστασης.

Η 28η Οκτωβρίου συνδέεται έτσι με τη μνήμη όσων πολέμησαν, αλλά και με την αντίσταση που ακολούθησε κατά την περίοδο της Κατοχής.

86 χρόνια μετά: Τι συμβολίζει σήμερα η εθνική επέτειος

Σήμερα, Τετάρτη 28 Οκτωβρίου 2026, συμπληρώνονται 86 χρόνια από τα γεγονότα που οδήγησαν την Ελλάδα στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Σε ολόκληρη τη χώρα πραγματοποιούνται εκδηλώσεις μνήμης, μαθητικές και στρατιωτικές παρελάσεις, δοξολογίες και καταθέσεις στεφάνων.

Η επέτειος αποτελεί ευκαιρία για τις νεότερες γενιές να γνωρίσουν την ιστορία του 1940, τις συνθήκες του πολέμου και τις συνέπειες που είχε για την ελληνική κοινωνία.

Πέρα από τις στρατιωτικές επιχειρήσεις, η ιστορική μνήμη περιλαμβάνει τους νεκρούς και τους τραυματίες, τους αμάχους που δοκιμάστηκαν, τις γυναίκες που συνέβαλαν στον αγώνα και τις οικογένειες που βίωσαν τις απώλειες.

Το Έπος του ’40 δεν αποτελεί μόνο την ιστορία μιας στρατιωτικής αντίστασης. Είναι και η ιστορία ενός λαού που βρέθηκε αντιμέτωπος με τον πόλεμο, τις στερήσεις και τις μεγάλες θυσίες.

Ογδόντα έξι χρόνια μετά, η 28η Οκτωβρίου εξακολουθεί να αποτελεί ημέρα ιστορικής μνήμης και υπενθύμισης της σημασίας της ειρήνης, της ελευθερίας και της δημοκρατίας.