Γυάρος: Πως από νησί μαρτυρίων μεταμορφώθηκε σε επίγειο παράδεισο της άγριας ζωής

Το «νησί του Διαβόλου» που άλλαξε εντελώς όψη…

Για μισό αιώνα, η Γυάρος λειτουργούσε ως στρατιωτική φυλακή και πεδίο βολής του Πολεμικού Ναυτικού. Ώσπου μια φωτογραφία άλλαξε τα πάντα.

Είναι οι φυλακές που χάρισαν στο νησί το προσωνύμιο “Θανατονήσι” ή “Νησί του Διαβόλου”.

Η Γυάρος δίνει την αίσθηση ενός τόπου απόλυτα ερημικού, σχεδόν νεκρού. Κι όμως, δεν είναι.

Το “Νησί του Διαβόλου”, όπως γράφει το BBC, μεταμορφώθηκε σε έναν επίγειο παράδεισο της άγριας ζωής, προσφέροντας ασφαλές καταφύγιο σε ένα σπάνιο είδος φώκιας που, εκείνη την εποχή, απειλούνταν άμεσα με εξαφάνιση.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΗ

Θεσσαλονίκη: Ανατροπή στο τροχαίο με θύμα την 15χρονη αθλήτρια – Ο 48χρονος αρνείται ότι οδηγούσε το μοιραίο απορριμματοφόρο

Το “Νησί του Διαβόλου”

Η απομόνωση, η βία και ο εγκλεισμός καθόριζαν ανέκαθεν τη μοίρα της Γυάρου, η οποία έγινε τόπος εξορίας πολιτικών κρατουμένων ήδη από τα ρωμαϊκά χρόνια. Ωστόσο, το πιο βάναυσο κεφάλαιο της ιστορίας της ξεκίνησε το 1948, όταν το ελληνικό κράτος απαλλοτρίωσε τις περιουσίες των τελευταίων 31 κατοίκων της και μετέτρεψε το νησί σε φυλακή.

Κι ενώ τα γύρω νησιά έχτιζαν πολυτελή ξενοδοχεία, η Γυάρος παρέμενε ερμητικά κλειστή για τον κόσμο. Στα δύο μεγάλα κύματα πολιτικών διώξεων, περισσότεροι από 20.000 Έλληνες εκτοπίστηκαν στο νησί – στην πλειονότητά τους κομμουνιστές, λογοτέχνες, φοιτητές και καλλιτέχνες που ύψωσαν ανάστημα απέναντι στην εκάστοτε εξουσία.

Κατά το πρώτο κύμα, στα τέλη της δεκαετίας του 1940, αμέσως μετά τη λήξη του Ελληνικού Εμφυλίου Πολέμου, οι κρατούμενοι ζούσαν σε συνθήκες καταναγκαστικής εργασίας για να χτίσουν οι ίδιοι τα πλίθινα τείχη των φυλακών.

Μετά από μια περίοδο ύφεσης, ακολούθησε ένα δεύτερο κύμα εκτοπισμών κατά τη διάρκεια της δικτατορίας (1967-1974).

Μετά τη μεταπολίτευση το 1974, το Πολεμικό Ναυτικό χρησιμοποίησε το νησί ως πεδίο βολής για βομβαρδισμούς έως το 2002. Ακόμη και σήμερα, το νησί δεν διαθέτει ξενοδοχεία, ακτοπλοϊκή σύνδεση ή μόνιμους κατοίκους.

Σχεδόν από σύμπτωση, η Γυάρος εξασφάλισε την πιο ισχυρή ασπίδα προστασίας: την παντελή απουσία του ανθρώπου.

Έγινε κρησφύγετο της φώκιας

Όταν το Πολεμικό Ναυτικό τερμάτισε τις δραστηριότητές του, οι ψαράδες άρχισαν να αναφέρουν ότι έβλεπαν μεσογειακές φώκιες γύρω από το νησί.

Ώσπου εμφανίστηκε εκείνη η φωτογραφία. Τραβηγμένη από έναν ερασιτέχνη ψαροντουφεκά στις αρχές της δεκαετίας του 2000, απεικόνιζε μια μητέρα φώκια με το μικρό της να λιάζονται ανενόχλητες σε μια ανοιχτή αμμουδιά, μέρα μεσημέρι – ένα θέαμα που είχε πλέον σχεδόν εκλείψει από ολόκληρη τη Μεσόγειο.

“Προσωπικά, δεν είχα ξαναδεί ποτέ κάτι παρόμοιο στην Ελλάδα”, αναφέρει ο βιολόγος Πάνος Δενδρινός από τη MOm (Εταιρεία για τη Μελέτη και Προστασία της Μεσογειακής Φώκιας), με έδρα την Αθήνα. “Έμοιαζε με εικόνα από άλλη εποχή”.

Αν και άλλοτε επρόκειτο για ένα κοινό είδος, μέχρι τα τέλη του 20ού αιώνα ο παγκόσμιος πληθυσμός της μεσογειακής φώκιας είχε συρρικνωθεί δραματικά, αριθμώντας μόλις 350 με 450 άτομα.

Έχοντας χαρακτηριστεί ως είδος υπό εξαφάνιση, οι εναπομείνασες φώκιες μετατράπηκαν σε “φαντάσματα”, αναζητώντας καταφύγιο σε δυσπρόσιτες θαλάσσιες σπηλιές για να γεννήσουν και να μεγαλώσουν τα μικρά τους μακριά από την ανθρώπινη παρουσία.

Το ντοκουμέντο του ψαρά έδωσε το έναυσμα για τις πρώτες επιστημονικές αποστολές στη Γυάρο. Εκεί εντοπίστηκε μια αποικία περίπου 70 ενήλικων φωκών – πιθανότατα η μεγαλύτερη στη Μεσόγειο εκείνη την περίοδο. Αυτό όμως που άφησε άναυδους τους επιστήμονες ήταν η συμπεριφορά τους: οι φώκιες θήλαζαν τα μικρά τους ελεύθερα πάνω στις ανοιχτές ακτές.

“Αυτή ήταν η αυθεντική, φυσική τους συμπεριφορά”, εξηγεί ο Σπύρος Κοτομάτας, βιολόγος και επιστημονικός συνεργάτης του WWF Ελλάς, ο οποίος εργαζόταν τότε στη MOm. “Οι φώκιες σε άλλες περιοχές συμπεριφέρονταν σαν τους Αθηναίους στην καθημερινότητά τους: ήταν νευρικές, σε διαρκή υπερένταση και εγρήγορση. Στη Γυάρο, όμως, ήταν απόλυτα ήρεμες”.

Παραμένει άγνωστο για πόσο καιρό οι φώκιες είχαν βρει καταφύγιο στο νησί, όμως ο κ. Κοτομάτας εκτιμά ότι η μακροχρόνια απομόνωσή του διαμόρφωσε τις ιδανικές συνθήκες. Παρόλο που χιλιάδες κρατούμενοι πέρασαν από εκεί, η ανθρώπινη παρουσία ήταν εντοπισμένη σε συγκεκριμένα σημεία, επισημαίνει, καθώς τα στρατόπεδα καταλάμβαναν μόνο ένα μικρό τμήμα της ακτογραμμής. Ακόμη και κατά την περίοδο των στρατιωτικών ασκήσεων, οι βομβαρδισμοί ήταν σποραδικοί και εστιάζονταν κυρίως στο νοτιοανατολικό τμήμα του νησιού, μακριά από τις περιοχές όπου είχαν φωλιάσει οι φώκιες.

“Οι φώκιες έχουν μεγάλη προσαρμοστικότητα”, σημειώνει ο κ. Κοτομάτας. “Έχει τύχει να βρίσκομαι μέσα σε σπηλιά την ώρα που περνούσε από έξω ταχύπλοο. Ο θόρυβος ήταν εκκωφαντικός για εμένα, αλλά η φώκια συνέχισε να κοιμάται ανενόχλητη”.

Το κυριότερο, ωστόσο, ήταν ότι η στρατιωτική ζώνη απέτρεπε την αλιεία, μετατρέποντας τον θαλάσσιο χώρο σε έναν εξαιρετικά πλούσιο κυνηγότοπο.

Αυτή η σπουδαία ανακάλυψη δρομολόγησε σημαντικές θεσμικές πρωτοβουλίες για την προστασία του νησιού, με αποκορύφωμα το 2019, όταν η Γυάρος ανακηρύχθηκε η πρώτη Θαλάσσια Προστατευόμενη Περιοχή (ΘΠΠ) στην ευρύτερη περιοχή.

Υποβρύχιο καταφύγιο

Από το κατάστρωμα του ταχυπλόου, ο Αντώνιος Μπουρίκας και ο Βεντούρης Μπουντούρης ερευνούν με προσοχή τη θάλασσα. Ως στελέχη του Οργανισμού Φυσικού Περιβάλλοντος και Κλιματικής Αλλαγής (ΟΦΥΠΕΚΑ) –ο οποίος ανέλαβε τη φύλαξη της Γυάρου από το WWF το 2023–, αποστολή τους είναι να διασφαλίσουν ότι κανείς δεν ψαρεύει εντός της προστατευόμενης ζώνης των τριών ναυτικών μιλίων.

Το θαλάσσιο οικοσύστημα της Γυάρου είχε αποκτήσει σημαντικά πλεονεκτήματα πολύ πριν θεσπιστούν τα πρώτα επίσημα μέτρα προστασίας. Λόγω των στρατιωτικών δραστηριοτήτων, το ψάρεμα είχε απαγορευτεί για λόγους ασφαλείας, εμποδίζοντας έτσι τη συστηματική εισβολή της μεγάλης, μηχανοκίνητης αλιείας.

Ωστόσο, επειδή το νησί είναι απομακρυσμένο και εκτεθειμένο σε σφοδρούς ανέμους, η φύλαξή του από την παράνομη αλιεία αποτελεί πρόκληση. Όταν το πεδίο βολής σώπασε οριστικά στις αρχές της δεκαετίας του 2000, πολλά σκάφη έσπευσαν να εκμεταλλευτούν έναν θαλάσσιο πλούτο που είχε μείνει σχεδόν ανέγγιχτος για μισό αιώνα.

Καθώς οι συνεχείς θαλάσσιες περιπολίες είχαν απαγορευτικό κόστος, το 2017 το WWF Ελλάς εγκατέστησε ένα καινοτόμο σύστημα απομακρυσμένης επιτήρησης, το οποίο μεταδίδει ζωντανή εικόνα απευθείας στη Σύρο. Έτσι, μόλις κάποιο σκάφος εισέλθει στην προστατευόμενη ζώνη, οι αρχές μπορούν να επέμβουν άμεσα και στοχευμένα.

«Πρόκειται ουσιαστικά για έναν “Μεγάλο Αδελφό” της θάλασσας», σημειώνει ο Δημήτριος Δαμαλάς, ερευνητής αλιείας στο Ελληνικό Κέντρο Θαλασσίων Ερευνών (ΕΛΚΕΘΕ) στην Ανάβυσσο.

Από το 2015 έως το 2023, τα κρούσματα παράνομης ερασιτεχνικής αλιείας μειώθηκαν κατά 57%, ενώ εκείνα της επαγγελματικής αλιείας σημείωσαν κατακόρυφη πτώση της τάξης του 85%. Οι επιστημονικές μελέτες υπό την καθοδήγηση του κ. Δαμαλά έχουν καταγράψει περισσότερα από 130 διαφορετικά είδη οργανισμών εντός των προστατευόμενων υδάτων, έναντι 108 στις εξωτερικές ζώνες, με τους πληθυσμούς των ψαριών να είναι σαφώς μεγαλύτεροι σε μέγεθος και αριθμό.

Η Μαρία Σαλωμίδη, θαλάσσια βιολόγος στο ΕΛΚΕΘΕ, η οποία μελετά τα λιβάδια ποσειδωνίας και τους υφάλους της Γυάρου από το 2009, θυμάται να συναντά πρωτοφανείς πληθυσμούς από λυκόψαρα και κολοχτύπες, καθώς και γιγάντια διαβολόψαρα, θαλάσσιες χελώνες, δελφίνια, φάλαινες και μεσογειακές φώκιες.

“Όταν κάνουμε καταδύσεις σε άλλες περιοχές, συνήθως βγαίνουμε από το νερό με μια αίσθηση απογοήτευσης, καθώς η υποβάθμιση του θαλάσσιου περιβάλλοντος είναι εμφανής παντού. Στη Γυάρο, όμως, συμβαίνει το αντίθετο… Είναι ένας από τους τελευταίους επίγειους παραδείσους, όπου μπορείς ακόμα να ακούσεις τη σιωπή και να αντικρίσεις καθαρό τον νυχτερινό ουρανό”.

Ένας παράδεισος για τα ασπρόμαυρα θαλασσοπούλια

Ψηλά στους απόκρημνους βράχους και μέσα σε φωλιές σκαμμένες στις πέτρες, η Γυάρος φιλοξενεί ένα ακόμη είδος που απειλείται με εξαφάνιση.

Το 2015, ερευνητές του WWF άκουσαν μια αποικία από ασπρόμαυρα θαλασσοπούλια με μέγεθος παρόμοιο με αυτό του αγριοπερίστερου να προσεγγίζουν τη Γυάρο μέσα στη νύχτα. Μέχρι τότε, η παρουσία τους εκεί ήταν εντελώς άγνωστη, καθώς θεωρούνταν ότι το είδος περιοριζόταν μόνο σε μικρότερες, εντελώς απομονωμένες βραχονησίδες.

Αυτά τα μακρόβια και αυστηρά μονογαμικά πουλιά επιστρέφουν στον ίδιο σύντροφο και στην ίδια φωλιά κάθε χρόνο. Στη στεριά, ολόκληρη η ζωή τους περιστρέφεται γύρω από μία και μοναδική φωλιά και ένα μόνο αυγό.

“Το ένα πουλί μπορεί να παραμείνει πάνω στο αυγό για μία ολόκληρη εβδομάδα, εντελώς ακίνητο, όσο το άλλο ταξιδεύει για να τραφεί. Μόλις επιστρέψει, αλλάζουν ρόλους”, εξηγεί η Δανάη Πορτόλου από την Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία, η οποία συντονίζει τις προσπάθειες παρακολούθησης των μύχων στο Αιγαίο.

Η αποικία της Γυάρου είναι η δεύτερη μεγαλύτερη στον κόσμο, φιλοξενώντας το 15% του παγκόσμιου πληθυσμού του είδους. Το γεγονός ότι οι κοιλότητες και οι σχισμές των βράχων του νησιού παρέμειναν εντελώς απρόσιτες και ανέγγιχτες από την ανθρώπινη δραστηριότητα επέτρεψε στα πουλιά αυτά να ευδοκιμήσουν.

Ωστόσο, ακόμη και σε αυτό το απομονωμένο καταφύγιο, τα πουλιά αυτά αντιμετωπίζουν σοβαρούς κινδύνους. Οι αρουραίοι που εισχώρησαν στο νησί καταβροχθίζουν τα αυγά και τους νεοσσούς τους –με αποτέλεσμα να χάνεται έως και το ένα τρίτο των αυγών–, ενώ ακόμη μεγαλύτερη απειλή αποτελούν τα αγριογούρουνα που εισήχθησαν παράνομα και πλέον καταστρέφουν τις φωλιές και εξολοθρεύουν τα ενήλικα πουλιά.

Μια εύθραυστη ισορροπία

Η κατάσταση στη Γυάρο δεν είναι σε όλα τα επίπεδα ιδανική.

Αν και τα υποθαλάσσια λιβάδια ποσειδωνίας παραμένουν υγιή, οι ύφαλοι παρουσιάζουν σοβαρά προβλήματα. Η υπεραλίευση στις γύρω περιοχές έχει εξαφανίσει τους μεγάλους θηρευτές, όπως τους ροφούς και τις συναγρίδες, με αποτέλεσμα τα μικρότερα φυτοφάγα ψάρια να απογυμνώνουν τα υποθαλάσσια δάση φυκών, τα οποία αποτελούν τον θεμέλιο λίθο ολόκληρου του οικοσυστήματος.

Η ομάδα της κ. Σαλωμίδη εργάζεται εντατικά για την αποκατάσταση των υφάλων, φυτεύοντας φύκια που έχουν καλλιεργηθεί στο εργαστήριο. Μεγάλα ψάρια αρχίζουν σιγά-σιγά να επανεμφανίζονται, όμως τα περισσότερα βρίσκονται ακόμη σε νεαρή ηλικία. “Ενδέχεται να χρειαστούν δεκαετίες για να προσεγγίσουμε ξανά μια σχεδόν παρθένα κατάσταση”, επισημαίνει ο κ. Δαμαλάς.

Η ισορροπία είναι εξαιρετικά λεπτή και σε θεσμικό επίπεδο. Παρότι η Γυάρος ανακηρύχθηκε Θαλάσσια Προστατευόμενη Περιοχή, αρχικά επετράπη εποχικά η ερασιτεχνική και επαγγελματική αλιεία μικρής κλίμακας υπό αυστηρούς όρους. Ωστόσο, το 2022, κάτω από τις πιέσεις αλιευτικών ενώσεων, οι περιορισμοί χαλάρωσαν, οδηγώντας σε μια ανεξέλεγκτη κατάσταση που έπληξε άμεσα τους πληθυσμούς των ψαριών και των φωκών.

Αν και η πολιτεία αναγκάστηκε να ανακρούσει πρύμναν, κηρύσσοντας το νησί ζώνη απόλυτης προστασίας (όπου απαγορεύεται πλήρως κάθε αλιευτική δραστηριότητα), οι επιστήμονες εκφράζουν ανησυχίες για το αν ο ΟΦΥΠΕΚΑ διαθέτει τα απαραίτητα μέσα για τη φύλαξή του. “Υπάρχουν αναφορές από ντόπιους ψαράδες ότι σκάφη από άλλα νησιά προσεγγίζουν τη Γυάρο κατά τις νυχτερινές ώρες και τα Σαββατοκύριακα”, αναφέρει ο κ. Δαμαλάς. “Αυτό δημιουργεί μια αίσθηση αδικίας σε όσους τηρούν ευλαβικά τους κανόνες”.

Τον Απρίλιο του 2026, με την έκδοση σχετικού Προεδρικού Διατάγματος, το νησί τέθηκε υπό το αυστηρότερο καθεστώς προστασίας, θεσπίζοντας ένα μόνιμο και στιβαρό νομικό πλαίσιο. Ωστόσο, οι ειδικοί υπογραμμίζουν ότι η περίπτωση της Γυάρου δεν μπορεί να αποτελεί μια μεμονωμένη όαση.

Παρόλο που η Ελλάδα έχει θέσει υπό προστασία το 18% των χωρικών της υδάτων, μόνο ένα ελάχιστο ποσοστό τυγχάνει ενεργής διαχείρισης. “Ακόμη κι αν προστατεύσουμε τη Γυάρο με τον πλέον υποδειγματικό τρόπο, εάν η υπόλοιπη θάλασσα παραμένει απροστάτευτη, τα είδη αυτά θα εξακολουθούν να διατρέχουν άμεσο κίνδυνο”, τονίζει ο κ. Κοτομάτας. “Η Μεσόγειος είναι μία από τις πιο επιβαρυμένες θάλασσες παγκοσμίως, και οι πιέσεις από τη ναυτιλία, τις υπεράκτιες ενεργειακές υποδομές, την ερασιτεχνική αλιεία και τους θαλάσσιους καύσωνες διαρκώς εντείνονται”.

Ο ίδιος επισημαίνει την ανάγκη για έναν ολοκληρωμένο θαλάσσιο χωροταξικό σχεδιασμό, ώστε η αλιεία, η ναυτιλία, ο τουρισμός και η προστασία του περιβάλλοντος να συνυπάρχουν αρμονικά αντί να συγκρούονται.

Η συμμετοχική μέθοδος που ακολουθήθηκε για τον σχεδιασμό της προστατευόμενης περιοχής της Γυάρου αποτελεί ένα εξαιρετικό πρότυπο, σημειώνει η κ. Πορτόλου. “Έφερε στο ίδιο τραπέζι πολλούς και διαφορετικούς φορείς για να καταθέσουν τις απόψεις τους για το τι σημαίνει η Γυάρος για τους ίδιους και ποιες ενέργειες κρίνονται απαραίτητες. Ήταν μια διαδικασία χρονοβόρα, που όμως απέδωσε καρπούς”.

Μια εξαιρετικά ενθαρρυντική εξέλιξη είναι ότι οι πληθυσμοί της μεσογειακής φώκιας παρουσιάζουν πλέον σημάδια ανάκαμψης και σε άλλες περιοχές της χώρας, χάρη στην προστασία των κρίσιμων βιοτόπων τους και τη σταδιακή αλλαγή νοοτροπίας των ψαράδων, οι οποίοι έχουν σταματήσει να εξοντώνουν τα ζώα με δυναμίτες μέσα στις σπηλιές, προσθέτει ο κ. Κοτομάτας.

Πηγή: news247.gr