Ηράκλειο: Γιατί η συνοικία ονομάστηκε Μασταμπάς; Τι γνωρίζουμε για την προέλευση του ονόματος

Ο Μασταμπάς είναι μία από τις γνωστές συνοικίες του Ηρακλείου. Το όνομά του χρησιμοποιείται καθημερινά από τους κατοίκους, όμως η προέλευσή του δεν είναι τόσο αυτονόητη όσο φαίνεται. Μια ιδιαίτερη λέξη, με μακρά γλωσσική ιστορία, ανοίγει τη συζήτηση για το παρελθόν της περιοχής

Οι ονομασίες των συνοικιών αποτελούν μικρά κομμάτια της ιστορίας μιας πόλης.

Κάποιες προέρχονται από πρόσωπα, άλλες από επαγγέλματα, γεωγραφικά χαρακτηριστικά ή παλιές εγκαταστάσεις που δεν υπάρχουν πια.

Στο Ηράκλειο, ο Μασταμπάς ξεχωρίζει όχι μόνο ως τοπωνύμιο αλλά και ως λέξη που προκαλεί απορίες.

Τι ακριβώς σημαίνει και πώς συνδέθηκε με τη συγκεκριμένη περιοχή;

Ο Μασταμπάς στη σημερινή πόλη

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΗ

Αυτά τα 3 ζώδια θα πάρουν ανάσα από τον Νοέμβριο

Ο Μασταμπάς αποτελεί κατοικημένη συνοικία του Ηρακλείου, με τη δική της καθημερινότητα, τους δρόμους, τις επιχειρήσεις και τους χώρους συνάντησης των κατοίκων.

Για όσους ζουν στην πόλη, το όνομα είναι απολύτως οικείο.

Χρησιμοποιείται στις διευθύνσεις, στις μετακινήσεις και στις συζητήσεις για τις γειτονιές του Ηρακλείου.

Ωστόσο, όπως συμβαίνει με αρκετά παλιά τοπωνύμια, η καθημερινή χρήση δεν συνοδεύεται απαραίτητα από γνώση της ιστορικής του προέλευσης.

Τι σημαίνει η λέξη «μασταμπάς»

Η λέξη «μασταμπάς» παρουσιάζει ιδιαίτερο γλωσσικό ενδιαφέρον.

Ο όρος mastaba προέρχεται από την αραβική λέξη που σημαίνει πάγκος ή υπερυψωμένο κάθισμα.

Στην αρχαιολογία χρησιμοποιείται για να περιγράψει έναν συγκεκριμένο τύπο αρχαίου αιγυπτιακού τάφου.

Οι κατασκευές αυτές είχαν συνήθως ορθογώνια κάτοψη, σχετικά επίπεδη οροφή και πλευρές που παρουσίαζαν κλίση.

Το σχήμα τους θύμιζε μεγάλο πάγκο, γεγονός που εξηγεί την ονομασία.

Η σημασία αυτή είναι καταγεγραμμένη σε αρχαιολογικά και γλωσσικά λεξικά.

Τι σχέση έχει η αρχαία Αίγυπτος με το Ηράκλειο;

Εδώ χρειάζεται μια σημαντική διάκριση.

Το γεγονός ότι η λέξη «μασταμπάς» χρησιμοποιείται στην αρχαιολογία για έναν αιγυπτιακό τάφο δεν αποδεικνύει ότι η συνοικία του Ηρακλείου πήρε το όνομά της από ανάλογη κατασκευή.

Η γλωσσική ετυμολογία και η προέλευση ενός τοπωνυμίου είναι δύο διαφορετικά ζητήματα.

Μια λέξη μπορεί να έχει γνωστή σημασία, χωρίς να γνωρίζουμε με βεβαιότητα πότε, από ποιον και για ποιον λόγο χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά σε μια συγκεκριμένη περιοχή.

Επομένως, θα ήταν παρακινδυνευμένο να υποστηρίξουμε ως ιστορικό γεγονός ότι στον σημερινό Μασταμπά υπήρχε συγκεκριμένος αρχαίος τάφος, χωρίς τεκμηριωμένα αρχαιολογικά ευρήματα.

Η σημασία των παλιών τοπωνυμίων

Τα τοπωνύμια μπορούν να διατηρούν στοιχεία που έχουν χαθεί από το φυσικό ή οικιστικό περιβάλλον.

Ένα όνομα μπορεί να επιβιώσει για πολλές γενιές, ακόμη και όταν η κατασκευή, το επάγγελμα ή το χαρακτηριστικό από το οποίο προήλθε δεν είναι πλέον ορατό.

Στις πόλεις με μακρά ιστορία, όπως το Ηράκλειο, η εξέλιξη των ονομασιών συνδέεται με διαφορετικές περιόδους και γλωσσικές επιρροές.

Η ενετική και η οθωμανική περίοδος, οι μετακινήσεις πληθυσμών και η μεταγενέστερη αστική ανάπτυξη συνέβαλαν στη διαμόρφωση του τοπωνυμικού χάρτη της πόλης.

Αυτό το ιστορικό πλαίσιο βοηθά να κατανοήσουμε γιατί ορισμένες συνοικίες διατηρούν ονόματα που δεν μοιάζουν με τις συνηθισμένες νεοελληνικές λέξεις.

Γιατί δεν αρκεί μια προφορική εξήγηση

Συχνά οι κάτοικοι μιας περιοχής διατηρούν αφηγήσεις για την προέλευση του ονόματός της.

Οι αφηγήσεις αυτές έχουν ενδιαφέρον, επειδή αποτελούν μέρος της τοπικής μνήμης.

Δεν είναι όμως πάντοτε δυνατό να επιβεβαιωθούν ιστορικά.

Μια εξήγηση που επαναλαμβάνεται επί δεκαετίες μπορεί να βασίζεται σε πραγματικά γεγονότα, αλλά μπορεί επίσης να έχει διαμορφωθεί μεταγενέστερα.

Για να διαπιστωθεί με μεγαλύτερη ασφάλεια η προέλευση ενός τοπωνυμίου, χρειάζεται αναζήτηση σε παλιούς χάρτες, συμβόλαια, διοικητικά έγγραφα και ιστορικές καταγραφές.

Πώς θα μπορούσε να τεκμηριωθεί η ονομασία

Ένα χρήσιμο βήμα θα ήταν να εντοπιστεί η παλαιότερη γραπτή αναφορά στον Μασταμπά ως περιοχή του Ηρακλείου.

Εάν γνωρίζαμε πότε εμφανίζεται για πρώτη φορά το όνομα, θα μπορούσαμε να το συνδέσουμε με συγκεκριμένη ιστορική περίοδο.

Εξίσου σημαντική θα ήταν η σύγκριση παλαιών χαρτών με τη σημερινή μορφή της συνοικίας.

Αρχειακό υλικό από δημοτικές υπηρεσίες, βιβλιοθήκες και ιστορικές συλλογές θα μπορούσε να προσφέρει στοιχεία για την εξέλιξη της ονομασίας.

Χωρίς αυτά τα δεδομένα, η ακριβής τοπωνυμική εξήγηση πρέπει να παραμένει ανοιχτή.

Η ιστορία βρίσκεται και στα ονόματα

Ο Μασταμπάς είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο η γλώσσα και η ιστορία συναντιούνται στον αστικό χώρο.

Ένα όνομα που χρησιμοποιείται καθημερινά μπορεί να οδηγήσει σε ερωτήματα για διαφορετικούς πολιτισμούς, παλαιότερες εποχές και ξεχασμένες όψεις της πόλης.

Ακόμη και όταν δεν υπάρχει οριστική απάντηση, η αναζήτηση έχει αξία.

Μας υπενθυμίζει ότι οι γειτονιές δεν αποτελούνται μόνο από δρόμους και κτίρια, αλλά και από μνήμες.

Η λέξη «μασταμπάς» έχει γνωστή γλωσσική ιστορία. Η ακριβής αιτία, όμως, για την οποία καθιερώθηκε ως όνομα της συγκεκριμένης συνοικίας του Ηρακλείου χρειάζεται περαιτέρω αρχειακή τεκμηρίωση. Και αυτή η διάκριση είναι απαραίτητη για να αφηγούμαστε σωστά την ιστορία της πόλης.