Το κλειδί της δημόσιας περιουσίας και οι εναλλακτικές οδοί

Μια νέα προοπτική για τον επαναπατρισμό θραυσμάτων του Παρθενώνα από το Μουσείο του Λούβρου στην Αθήνα δημιουργεί η πρόσφατη γαλλική νομοθεσία, η οποία ψηφίστηκε στις 7 Μαΐου. Την άποψη αυτή αναπτύσσει σε άρθρο της στην εφημερίδα Le Monde η Κατερίνα Τιτή, δικηγόρος και ερευνήτρια στο Εθνικό Κέντρο Επιστημονικής Έρευνας της Γαλλίας (CNRS).

Η Ελληνίδα ερευνήτρια επισημαίνει ότι, παρά τις συζητήσεις που άνοιξαν το 2017 με τις υποσχέσεις του Εμανουέλ Μακρόν για την πολιτιστική κληρονομιά της υποσαχάριας Αφρικής, το ζήτημα των λεηλατημένων αρχαιοτήτων από την Αίγυπτο, την Ελλάδα ή τη Ρώμη παρέμενε παραδοσιακά θέμα ταμπού για τη Γαλλία.

«Η οριστική υιοθέτηση από το Γαλλικό Κοινοβούλιο του νέου νόμου για την επιστροφή πολιτιστικών αγαθών, χαρακτηρίστηκε ιστορική και πιθανότητα είναι» υπογραμμίζει η κυρία Τιτή, σπεύδοντας ωστόσο να αναδείξει τους αυστηρούς περιορισμούς του νέου πλαισίου. Το βασικότερο εμπόδιο είναι το χρονικό ορόσημο του 1815, καθώς ο νόμος καλύπτει μόνο παράνομες αποκτήσεις μετά από αυτή την ημερομηνία, ενώ εξαιρεί ρητά αρχαιολογικά έργα που προέρχονται από επίσημες συμφωνίες διαμοιρασμού ανασκαφών ή επιστημονικές ανταλλαγές.

Η ακτινογραφία των εκθεμάτων του Λούβρου και οι ιστορικές λεηλασίες

Η εφαρμογή της νομοθεσίας απαιτεί ενδελεχή έρευνα για την προέλευση κάθε αντικειμένου, μια διαδικασία που συχνά προσκρούει στην έλλειψη προσβάσιμων στοιχείων. «Για να κατανοηθεί η πραγματική εμβέλεια του νόμου, πρέπει να πραγματοποιηθεί εις βάθος έρευνα σχετικά με την προέλευση κάθε αρχαιολογικού αντικειμένου, γεγονός που συχνά δυσχεραίνεται από την έλλειψη εύκολα προσβάσιμων πληροφοριών» σημειώνει η Κατερίνα Τιτή, επιλέγοντας ως παράδειγμα τα θραύσματα του Παρθενώνα στο Λούβρο.

Η ιστορία των συγκεκριμένων αντικειμένων συνδέεται με τον Λουί Φρανσουά Σεμπαστιάο Φοβέλ, ο οποίος στα τέλη του 18ου αιώνα ενεργούσε για λογαριασμό του Γάλλου πρέσβη στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Οι εντολές που είχε λάβει ο Φοβέλ αποτυπώνουν το μέγεθος της λεηλασίας: «Πάρτε ό,τι μπορείτε, χρησιμοποιήστε κάθε δυνατό τρόπο, αγαπητέ μου, για να λεηλατήσετε στην Αθήνα και στην επικράτειά της οτιδήποτε μπορεί να λεηλατηθεί (…). Μη λυπηθείτε ούτε τους νεκρούς ούτε τους ζωντανούς».

Με βάση αυτό το ιστορικό πλαίσιο, η περίφημη πλάκα με τις Εργαστίνες κατασχέθηκε από τους επαναστάτες το 1792, άρα η ένταξή της στη γαλλική δημόσια περιουσία προηγείται του ορίου του 1815. Αντίθετα, μια μετόπη που αναπαριστά έναν κένταυρο και μια Λαπιθίδα αγοράστηκε σε δημοπρασία το 1818, γεγονός που την καθιστά επιλέξιμη για επιστροφή. Μεταγενέστερα αποκτήθηκαν και άλλα τμήματα, όπως μια κεφαλή μετόπης το 1880, μια δεύτερη κεφαλή το 1927 και μια τρίτη που δωρήθηκε το 1916.

Γλυπτα Παρθενωνα Πηγή: ΑΠΕ ΜΠΕ

Το κλειδί της δημόσιας περιουσίας και οι εναλλακτικές οδοί

Το νομικό ζήτημα περιπλέκεται γύρω από τον χρόνο κατά τον οποίο τα κλαπέντα αντικείμενα περιήλθαν στην κατοχή του γαλλικού κράτους. Η Ελληνίδα νομικός αναρωτιέται για την τύχη των έργων που κλάπηκαν πριν από το 1815 αλλά επισημοποιήθηκαν ως κρατική περιουσία αργότερα. «Ο νόμος δεν χαρακτηρίζει ως παράνομη μόνο την απόκτηση ενός αντικειμένου μέσω κλοπής ή λεηλασίας, αλλά και εκείνη από πρόσωπο που δεν είχε δικαίωμα διάθεσής του. Μπορεί ο κάτοχος ενός παράνομου αντικειμένου να το διαθέσει; Πρέπει να υποτεθεί πως όχι. ‘Αρα, η καθοριστική ημερομηνία θα ήταν εκείνη της ένταξης του θραυσματος στη δημόσια περιουσία» εξηγεί η ίδια.

Όσον αφορά την πλάκα με τις Εργαστίνες, η οποία μένει εκτός απλουστευμένης διαδικασίας, η κυρία Τιτή διευκρινίζει: «Και τι ισχύει για την πλάκα με τις Εργαστίνες, της οποίας η επιστροφή δεν μπορεί να βασιστεί στον νόμο λόγω της χρονολογίας απόκτησής της; Τα αιτήματα που δεν εμπίπτουν στο χρονικό πεδίο του νόμου δεν επωφελούνται από την απλουστευμένη διαδικασία του. Ωστόσο, η επιστροφή μπορεί να πραγματοποιηθεί μέσω της ψήφισης ειδικού νόμου κατά περίπτωση».

Πολιτική βούληση και διεθνή παραδείγματα

Η διαδικασία αποδέσμευσης των έργων δεν είναι αυτόματη, καθώς απαιτείται η σύμφωνη γνώμη των διοικήσεων των εθνικών μουσείων. «Πρέπει να υπενθυμιστεί ότι η διαδικασία δεν είναι αυτόματη. Όσον αφορά το Μουσείο του Λούβρου και άλλα εθνικά museums, προβλέπεται ότι απαιτείται η έγκρισή τους ώστε ένα αντικείμενο να εξέλθει από τις συλλογές τους. Σε κάθε περίπτωση, μια εις βάθος και λεπτομερής μελέτη της προέλευσης καθενός από αυτά τα θραύσματα του Παρθενώνα είναι πρωταρχικής σημασίας πριν να μπορέσει να διατυπωθεί με βεβαιότητα κρίση για την πιθανή τύχη τους, στην περίπτωση που η Ελλάδα τα διεκδικήσει. Παρά τις αβεβαιότητες αυτές, ένα πράγμα εξελίσσεται αναμφίβολα: η πολιτική βούληση να αλλάξει η κατάσταση. Ο νέος νόμος εντάσσεται στη συνέχεια άλλων σύγχρονων πολιτικών σχετικά με τις επιστροφές πολιτιστικών αγαθών, όπως αυτή που υιοθετήθηκε από την Ολλανδία το 2020» καταλήγει η αρθρογράφος.

Μέσα σε αυτό το κλίμα, η Γαλλία, αξιοποιώντας τους ισχυρούς δεσμούς φιλίας με την Ελλάδα, έχει τη δυνατότητα να προχωρήσει σε μια χειρονομία καλής θέλησης πέρα από τα στενά νομικά πλαίσια. Έχει εξάλλου μπροστά της τα πρόσφατα παραδείγματα του Βατικανού, της Ιταλίας και του Πανεπιστημίου της Χαϊδελβέργης, που επέστρεψαν οικειοθελώς τα θραύσματα που κατείχαν, επιβεβαιώνοντας την ανάγκη για μια νέα, κριτική ματιά στην προέλευση των εκθεμάτων που κοσμούν τις ευρωπαϊκές δημόσιες συλλογές.