Οι παλιές «φάμπρικες» της Κρήτης – Πώς έβγαινε το λάδι

Η διαδικασία που ακολουθούσαν για γενιές στα κρητικά χωριά

Για πολλές γενιές στην Κρήτη, η παραγωγή του ελαιολάδου δεν ξεκινούσε με το πάτημα ενός κουμπιού.

Ξεκινούσε μέσα σε πέτρινα κτίρια, με βαριές μυλόπετρες, ξύλινους μηχανισμούς, ζώα και ανθρώπους που δούλευαν για ώρες.

Ήταν οι περίφημες «φάμπρικες».

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΗ

Το αγαπημένο αυτοκίνητο του Γιώργου Μαζωνάκη

Ένας όρος που συναντάται ακόμη σε πολλά χωριά της Κρήτης και παραπέμπει στα παλιά παραδοσιακά ελαιοτριβεία, τα οποία αποτελούσαν για δεκαετίες ένα από τα σημαντικότερα σημεία της αγροτικής ζωής.

Τι ήταν η «φάμπρικα»

Στην κρητική ύπαιθρο, η λέξη «φάμπρικα» χρησιμοποιήθηκε για το παραδοσιακό ελαιουργείο.

Σε παλαιότερες μορφές του μπορούσε να είναι χειροκίνητο ή ζωοκίνητο, ενώ αργότερα εμφανίστηκαν πιο εξελιγμένοι μηχανισμοί.

Χαρακτηριστική είναι η αναφορά σε τεκμήριο της Ψηφιακής Βιβλιοθήκης Ανέμη του Πανεπιστημίου Κρήτης, όπου η φάμπρικα περιγράφεται ως χειροκίνητο ή ιπποκίνητο ελαιουργείο.

Δεν ήταν όμως απλώς ένας χώρος με μηχανήματα.

Την περίοδο της συγκομιδής, αποτελούσε σημείο συνάντησης για παραγωγούς και οικογένειες, καθώς εκεί κατέληγε ο καρπός που είχε μαζευτεί από τους ελαιώνες.

Η βαριά μυλόπετρα έκανε την πρώτη δουλειά

Οι ελιές έπρεπε αρχικά να συνθλιβούν και να μετατραπούν σε ελαιοζύμη.

Στις παλιότερες φάμπρικες αυτό γινόταν με μεγάλες πέτρες που περιστρέφονταν μέσα σε ειδικά διαμορφωμένη κυκλική βάση.

Την κίνηση δεν έδινε ηλεκτρικό μοτέρ.

Σε πολλά ελαιοτριβεία τη μυλόπετρα κινούσε ένα ζώο συνήθως μουλάρι, άλογο ή βόδι που περπατούσε συνεχώς γύρω από τον μηχανισμό.

Όπως περιγράφεται σε στοιχεία για τις παραδοσιακές φάμπρικες της Πεδιάδας, τα ζώα αποτελούσαν την κινητήριο δύναμη, περιστρέφοντας τον μηχανισμό που συνέθλιβε τις ελιές.

Με την πάροδο των χρόνων, οι παλαιότερες εγκαταστάσεις με μία μυλόπετρα εξελίχθηκαν και σε ορισμένες περιπτώσεις εμφανίστηκαν μηχανισμοί με τρεις ή ακόμη και τέσσερις πέτρες.

Από την ελιά στην ελαιοζύμη

Καθώς οι μυλόπετρες περιστρέφονταν, ο καρπός άρχιζε σταδιακά να πολτοποιείται.

Το αποτέλεσμα ήταν μια παχύρρευστη μάζα που περιείχε τη σάρκα, τον πυρήνα, το νερό του καρπού και φυσικά το λάδι.

Εκεί όμως η διαδικασία δεν τελείωνε.

Η ελαιοζύμη έπρεπε στη συνέχεια να οδηγηθεί στο πιεστήριο, όπου με μηχανική πίεση θα γινόταν η εξαγωγή των υγρών.

Σε παραδοσιακό ελαιοτριβείο στην Παναγιά της Κρήτης σώζεται ακόμη μηχανισμός με τέσσερις κάθετες μυλόπετρες και μεγάλο μεταλλικό χειροκίνητο πιεστήριο, σύμφωνα με το Discover Crete.

Το πιεστήριο ήταν η καρδιά της διαδικασίας

Η ελαιοζύμη τοποθετούνταν ώστε να υποστεί ισχυρή πίεση.

Τα παλαιότερα πιεστήρια λειτουργούσαν χειροκίνητα και απαιτούσαν σημαντική ανθρώπινη προσπάθεια.

Αργότερα οι εγκαταστάσεις εξελίχθηκαν και άρχισαν να χρησιμοποιούνται διαφορετικοί μηχανισμοί, μέχρι την εμφάνιση των μηχανοκίνητων και στη συνέχεια των σύγχρονων ελαιοτριβείων.

Η αλλαγή αυτή δεν έγινε παντού ταυτόχρονα.

Σε χωριά της Κρήτης παλιά ζωοκίνητα ελαιοτριβεία συνέχισαν να λειτουργούν για μεγάλο μέρος του 20ού αιώνα, πριν αντικατασταθούν σταδιακά από νεότερες εγκαταστάσεις.

Οι φάμπρικες ήταν κομμάτι της οικονομίας του χωριού

Σε έναν τόπο όπου η ελιά αποτελούσε βασικό κομμάτι της αγροτικής παραγωγής, το ελαιοτριβείο είχε ιδιαίτερη σημασία.

Εκεί μεταφερόταν ο κόπος μιας ολόκληρης περιόδου συγκομιδής.

Ο παραγωγός περίμενε τη σειρά του, παρακολουθούσε την επεξεργασία του καρπού και στο τέλος έπαιρνε το λάδι που θα χρησιμοποιούσε η οικογένεια ή θα διέθετε στην αγορά.

Έτσι η φάμπρικα ήταν ταυτόχρονα εργαστήριο, χώρος παραγωγής και σημείο κοινωνικής ζωής.

Από τα ζώα στις μηχανές

Η εξέλιξη της τεχνολογίας άλλαξε σταδιακά την εικόνα.

Τα ζώα που γύριζαν τη μυλόπετρα αντικαταστάθηκαν από κινητήρες.

Τα χειροκίνητα πιεστήρια έδωσαν τη θέση τους σε μηχανικά και υδραυλικά συστήματα.

Και οι παλιές πέτρινες φάμπρικες άρχισαν μία-μία να σταματούν τη λειτουργία τους.

Σε αρκετές περιοχές, ο παλιός εξοπλισμός χάθηκε.

Σε άλλες όμως σώθηκαν κτίρια, μυλόπετρες, πιεστήρια και εργαλεία, επιτρέποντας σήμερα να δούμε πώς παραγόταν το λάδι πριν από τη σύγχρονη τεχνολογία.

Τα ίχνη τους υπάρχουν ακόμη στην Κρήτη

Παλιές φάμπρικες συναντώνται ακόμη σε διαφορετικές περιοχές του νησιού.

Ορισμένες έχουν εγκαταλειφθεί, άλλες αποκαταστάθηκαν, ενώ κάποιες μετατράπηκαν σε μικρούς λαογραφικούς ή επισκέψιμους χώρους.

Στο παραδοσιακό ελαιοτριβείο της Παναγιάς, για παράδειγμα, διατηρούνται οι μυλόπετρες, το πιεστήριο και εργαλεία της παραγωγής.

Στη Μονή Αρκαδίου σώζονται επίσης τμήματα τόσο παλαιότερου ελαιόμυλου με μία μυλόπετρα όσο και νεότερου μηχανισμού των αρχών του 20ού αιώνα.

Οι παλιές φάμπρικες είναι έτσι κάτι περισσότερο από εγκαταλειμμένα αγροτικά κτίσματα.

Είναι ένα κομμάτι της ιστορίας της κρητικής ελιάς και μιας εποχής κατά την οποία η παραγωγή του λαδιού απαιτούσε χρόνο, ανθρώπινη δύναμη και μια ολόκληρη κοινότητα γύρω από τη μυλόπετρα.