Αλέξανδρος Βγόντζας – Αποκαλυπτικά στοιχεία 25ετίας για τις αυτοκτονίες στην Κρήτη

Ο Ομότιμος Καθηγητής Ψυχιατρικής Αλέξανδρος Βγόντζας καταρρίπτει τους μύθους για την επίδραση της οικονομικής κρίσης και της πανδημίας, υπογραμμίζοντας τον καθοριστικό ρόλο της ψυχοπαθολογίας και των γενετικών παραγόντων

Στην εκπομπή «Μεταξύ μας» με τη Μαρίνα Μανωλακάκη, στο Creta One 102,3, φιλοξενήθηκε ο Ομότιμος Καθηγητής Ψυχιατρικής και Υπεύθυνος της Κινητής Μονάδας Ψυχικής Υγείας Ηρακλείου, Αλέξανδρος Βγόντζας, με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Πρόληψης Αυτοκτονιών.

Ο κ. Βγόντζας παρουσίασε πολύτιμα δεδομένα που καλύπτουν μια χρονική περίοδο 25 ετών, από το 1999 έως το 2023, τονίζοντας την ανάγκη να προσεγγίζεται το ζήτημα των αυτοκτονιών αποκλειστικά με πραγματικά επιστημονικά δεδομένα και όχι με εικασίες, εντυπώσεις ή προσωπικές υποκειμενικές απουσίες.

Ανατρέχοντας στην πορεία του, ο καθηγητής αναφέρθηκε στην πρώτη του παρουσία στην Κρήτη το διάστημα 2002-2005, από όπου αναγκάστηκε να αποχωρήσει λόγω των γνωστών δυσλειτουργιών του ελληνικού πανεπιστημιακού συστήματος, για να επιστρέψει τελικά το 2009. Με την έναρξη της οικονομικής κρίσης το 2010, το θέμα των αυτοκτονιών βρέθηκε στο επίκεντρο της επικαιρότητας.

Όπως εξήγησε, εκείνη την περίοδο υπήρχε μια γενικευμένη και έντονη παραφιλολογία, τόσο στα μέσα ενημέρωσης όσο και σε επιστημονικά περιοδικά διεθνούς κύρους όπως το Lancet, σύμφωνα με την οποία η οικονομική δυσπραγία είχε προκαλέσει τρομακτική έξαρση των αυτοχειριών στην Ελλάδα.

Ωστόσο, η έρευνα που πραγματοποίησε ο ίδιος σε συνεργασία με τον  καθηγητή Μιχάλη Δημητράκη, ο οποίος διέθετε εξαιρετικό αρχείο δεδομένων για την Κρήτη, οδήγησε σε εντελώς διαφορετικά συμπεράσματα. Τα αποτελέσματα της μελέτης, τα οποία δημοσιεύτηκαν το 2018 σε αγγλικό επιστημονικό περιοδικό, κατέδειξαν τρία βασικά στοιχεία.

Πρώτον, η Κρήτη κατέχει διαχρονικά την πρώτη θέση στις αυτοκτονίες στην Ελλάδα, διατηρώντας μια σταθερή αναλογία δύο προς ένα σε σύγκριση με την υπόλοιπη χώρα. Δεύτερον, η οικονομική κρίση δεν προκάλεσε συνολική αύξηση των αυτοκτονιών. Παρατηρήθηκε μόνο μια μικρή αύξηση στους άνδρες μέσης ηλικίας, η οποία όμως εξισορροπήθηκε από μια αντίστοιχη μείωση στον αριθμό των αυτοκτονιών μεταξύ των γυναικών, διατηρώντας το τελικό άθροισμα σταθερό.

Ο κ. Βγόντζας επεσήμανε τις αντιδράσεις που προκάλεσαν τότε τα ευρήματα αυτά, καθώς έρχονταν σε πλήρη αντίθεση με την επικρατούσα πολιτική και κοινωνική ρητορική. Κυβερνητικοί παράγοντες και αρμόδιοι του Υπουργείου Υγείας εξέφραζαν την ενόχληση τους, καθώς προσπαθούσαν να αναδείξουν στην Ευρώπη τις καταστροφικές συνέπειες της κρίσης. Ο καθηγητής ξεκαθάρισε πως η κρίση ήταν πράγματι καταστροφική, πλην όμως τα αντικειμενικά στοιχεία δεν επιβεβαίωσαν την άμεση διασύνδεση της με την αύξηση των αυτοκτονιών. Το ίδιο ακριβώς φαινόμενο παρατηρήθηκε και κατά την περίοδο της πανδημίας του COVID-19, αλλά και αμέσως μετά από αυτήν, όπου επίσης δεν καταγράφηκε καμία αυξητική τάση.

Η ανάλυση των προσφάτως επικαιροποιημένων δεδομένων της 25ετίας (1999-2023), τα οποία ανήκουν στην Ψυχιατρική Κλινική του Πανεπιστημίου Κρήτης, επιβεβαιώνει εκ νέου ότι η αυτοκτονία αποτελεί ένα βαθύτερο πρόβλημα με πολλαπλές συνιστώσες. Η απόκλιση της συγκεκριμένης έρευνας από άλλες δημοσιεύσεις οφείλεται στο γεγονός ότι μελετήθηκε διαχρονικά. Ο αριθμός των αυτοχειριών παρουσιάζει διακυμάνσεις από έτος σε έτος, με το υψηλότερο σημείο στην Κρήτη να καταγράφεται το 2000 με 61 θύματα και το δεύτερο υψηλότερο το 2018 με 59 θύματα, ενώ το 2016 είχε σημειωθεί υποχώρηση στους 35 θανάτους.

Ο κ. Βγόντζας παρομοίασε τη μελέτη του φαινομένου με αυτήν της βροχόπτωσης, υπογραμμίζοντας ότι η εξέταση δύο μεμονωμένων ετών οδηγεί σε εσφαλμένα και απλοϊκά συμπεράσματα.

Ο Ομότιμος Καθηγητής Ψυχιατρικής κ. Αλέξανδρος Βγόντζας

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΗ

Μαζωνάκης: «Ο Γιώργος είχε πάρα πολλές φοβίες – Δεν ήταν καλά», λέει ο Νίκος Μουρατίδης

Ο μέσος όρος αυτοκτονιών σε σχέση με τον μέσο όρο θυμάτων από τροχαία

Τα σταθερά στατιστικά δεδομένα της 25ετίας αποκαλύπτουν ότι στην Κρήτη ο μέσος όρος των αυτοκτονιών ανέρχεται σε 43,5 έως 45 άτομα ετησίως, ένας αριθμός ιδιαίτερα υψηλός που προσεγγίζει εκείνον των θυμάτων από τροχαία ατυχήματα. Επιπλέον, η αναλογία ανδρών και γυναικών είναι τέσσερα προς ένα, με τους άνδρες να αποτελούν τη συντριπτική πλειονότητα των ολοκληρωμένων αυτοκτονιών.

Απαντώντας στο ερώτημα σχετικά με τα αίτια που οδηγούν έναν άνθρωπο στην αυτοκτονία, ο καθηγητής υπογράμμισε ότι δεν πρόκειται για ρομαντικές αποφάσεις ούτε για απλή αντίδραση σε καθημερινά στρεσογόνα γεγονότα, όπως μια αποτυχημένη σχέση ή τριβές στον εργασιακό χώρο. Σύμφωνα με τα στοιχεία, το 85% των ατόμων που αυτοκτονούν έπασχε από διαπιστωμένη ψυχική νόσο, η οποία συχνά παραμένει αδιάγνωστη.

Η αυτοκτονία αποτελεί την πλέον ακραία μορφή ανθρώπινης συμπεριφοράς που εδράζεται στην ψυχοπαθολογία και τις σοβαρές ψυχιατρικές διαταραχές, όπως η μείζων κατάθλιψη, η ψύχωση και η διπολική διαταραχή.

Ο ρόλος των γενετικών και γονιδιακών παραγόντων

Παράλληλα, καταλυτικό ρόλο παίζουν οι γενετικοί και γονιδιακοί παράγοντες, καθώς στο οικογενειακό ιστορικό πολλών θυμάτων εντοπίζονται περιστατικά αυτοκτονίας σε βάθος τριών ή τεσσάρων γενεών, θέμα που συχνά αποσιωπάται από τις οικογένειες λόγω ταμπού. Όταν η γενετική προδιάθεση συνδυαστεί με επιβαρυντικούς περιβαλλοντικούς παράγοντες σε ευάλωτα άτομα όπως η μακροχρόνια ανεργία, η κοινωνική απομόνωση, η έλλειψη υποστηρικτικού φιλικού ή οικογενειακού περιβάλλοντος και η κατάχρηση ουσιών ή αλκοόλ, μπορεί να εκδηλωθεί σοβαρή ψυχοπαθολογία που σε ορισμένες περιπτώσεις οδηγεί στην αυτοχειρία.

Ιδιαίτερη αναφορά έκανε ο κ. Βγόντζας στην ηλικιακή κατανομή των θυμάτων. Παρά το γεγονός ότι οι αυτοκτονίες νέων ανθρώπων ή εφήβων προκαλούν έντονη κοινωνική συγκίνηση και σοκ, τα στατιστικά στοιχεία δείχνουν ότι η πλέον ευάλωτη ομάδα είναι τα άτομα προχωρημένης ηλικίας. Μετά την ηλικία των 65 ετών, ο αριθμός των αυτοκτονιών αυξάνεται γεωμετρικά, καθώς η κατάθλιψη είναι ιδιαίτερα συχνή στους ηλικιωμένους.

Καταλήγοντας, ο καθηγητής σημείωσε ότι αν και η κατάθλιψη επηρεάζει περίπου το 15% του γενικού πληθυσμού, δεν οδηγεί όλους τους πάσχοντες στην αυτοκτονία. Υπάρχουν σοβαρές ψυχικές νόσοι για τις οποίες ορισμένοι ασθενείς αναζητούν εγκαίρως βοήθεια, ενώ άλλοι διστάζουν, καθιστώντας την ευαισθητοποίηση και την έγκαιρη διάγνωση κρίσιμης σημασίας.

Διπολική διαταραχή, αδιάγνωστες ψυχικές νόσοι και στίγμα: Οι προκλήσεις στη διαχείριση των ασθενών και ο κομβικός ρόλος της Κινητής Μονάδας Ψυχικής Υγείας

Ο Ομότιμος Καθηγητής Ψυχιατρικής Αλέξανδρος Βγόντζας αναλύει τις δυσκολίες στη διάγνωση, τις παγίδες των ακούσιων νοσηλειών, το φαινόμενο της νοσοαγνωσίας και τα προειδοποιητικά σημάδια που δεν πρέπει να αγνοούνται. Εστίασε στη διπολική διαταραχή, στις αδιάγνωστες ψυχικές νόσους και στα εμπόδια που θέτει το κοινωνικό στίγμα στη θεραπεία των ασθενών.

Όπως ανέφερε ο καθηγητής, πολλοί άνθρωποι με σοβαρά ψυχιατρικά προβλήματα δεν έχουν επισκεφθεί ποτέ γιατρό, ακόμη και μέχρι τη στιγμή που οδηγούνται στην αυτοκτονία. Η διπολική διαταραχή αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα, καθώς συχνά εμφανίζεται σε άτομα ιδιαίτερα επιτυχημένα στον επιχειρηματικό, καλλιτεχνικό ή επιστημονικό χώρο.

Πρόκειται για ανθρώπους που παίρνουν υψηλά ρίσκα, δαπανούν μεγάλα χρηματικά ποσά, συνάπτουν πολλούς δεσμούς ή εμπλέκονται σε χρήση ουσιών και αλκοόλ. Πολύ συχνά, οι οικογένειες τους τους αντιμετωπίζουν απλώς ως «ιδιόρρυθμους» για δεκαετίες, αφήνοντας αδιάγνωστη μια σοβαρή νόσο, με την φάση της διπολικής κατάθλιψης να εγκυμονεί τους μεγαλύτερους κινδύνους.

Η καθυστέρηση στη διάγνωση και τη λήψη βοήθειας οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στον φόβο της ψυχικής ασθένειας και το κοινωνικό στίγμα της «τρέλας». Παράλληλα, σε αντίθεση με άλλες ιατρικές ειδικότητες όπου τα αποτελέσματα είναι άμεσα, στην ψυχιατρική η θεραπεία απαιτεί χρόνο. Αυτό κουράζει τον ασθενή, προκαλεί δυσφορία στην οικογένεια και οδηγεί σε αναζήτηση αλλόκοτων ή αναποτελεσματικών θεραπειών, σε ένα περιβάλλον όπου ο κομπογιαννιτισμός παραμένει υπαρκτός.

Αναφερόμενος στη λειτουργία της Κινητής Μονάδας Ψυχικής Υγείας, ο κ. Βγόντζας τόνισε ότι η διαχείριση της ψυχικής νόσου αποτελεί δια βίου διαδικασία και όχι πρόσκαιρη ασθένεια. Για το λόγο αυτό, η ομάδα της Μονάδας δεν εγκαταλείπει τους ασθενείς αλλά τους «κυνηγά» ενεργά. Αυτό επιτυγχάνεται μέσω ενός εκτεταμένου δικτύου στήριξης, στο οποίο συμμετέχουν κοινωνικοί λειτουργοί, γενικοί ιατροί των Κέντρων Υγείας, το πρόγραμμα «Βοήθεια στο Σπίτι», κοινωνικές υπηρεσίες, η Εκκλησία μέσω φωτισμένων ιερέων, καθώς και η Αστυνομία.

Η συνεργασία με την Αστυνομία και το ζήτημα της ακούσιας νοσηλείας

Ειδικά για την Αστυνομία, ο καθηγητής εξήρε την εκπαίδευση και τη συνεργασία των αστυνομικών αρχών, σημειώνοντας ότι η παρέμβαση τους γίνεται με απόλυτο σεβασμό στα ανθρώπινα δικαιώματα. Βάσει σχετικής νομοθετικής πρόβλεψης και σε συνεργασία με την Εισαγγελία Ηρακλείου, όπως είπε, η Μονάδα παρέχει ψυχιατρική φροντίδα στα Κέντρα Υγείας, όπως στις Μοίρες, τον Χάρακα και το Αρκαλοχώρι, αποτρέποντας τις βίαιες προσαγωγές και τις μεταφορές σε ψυχιατρικές κλινικές.

Η πρακτική αυτή μείωσε τις υποτροπές και περιόρισε τις ακούσιες νοσηλείες στην Κρήτη κατά 50%. Παράλληλα, λόγω του μεγάλου όγκου αιτημάτων, η Μονάδα εφαρμόζει αυστηρή προτεραιοποίηση, δίνοντας άμεση προτεραιότητα σε περιστατικά με ψύχωση, διπολική διαταραχή ή αυτοκτονικό ιδεασμό έναντι λιγότερο επειγόντων αιτημάτων.

Σχετικά με το ζήτημα της ακούσιας νοσηλείας, ο κ. Βγόντζας εξήγησε ότι η σύγχρονη ψυχιατρική καλείται να διαχειριστεί το φαινόμενο της «νοσοαγνωσίας», την αδυναμία δηλαδή του ασθενούς να αντιληφθεί τη νοσηρότητα της κατάστασης του. Όταν συντρέχει κίνδυνος για τη ζωή του ιδίου ή των άλλων, η ακούσια νοσηλεία καθίσταται νομικά και ηθικά επιβεβλημένη για την προστασία του.

Ωστόσο, επισήμανε ότι στα πολύ αναγνωρίσιμα πρόσωπα (VIPs) οι ψυχίατροι συχνά διστάζουν να προτείνουν ακούσια νοσηλεία λόγω της πίεσης των μέσων ενημέρωσης, του φόβου παραβίασης δικαιωμάτων και του κοινωνικού στίγματος, γεγονός που εγκυμονεί τον κίνδυνο να μην προληφθεί μια μοιραία εξέλιξη.

Στο ερώτημα για τους λόγους που η Κρήτη διατηρεί την πρωτιά στις αυτοκτονίες, ο καθηγητής απέρριψε τις θεωρίες περί «παρορμητισμού» ή «ευέξαπτου χαρακτήρα» των Κρητικών, ενώ χαρακτήρισε την παρουσία όπλων ως δευτερεύοντα παράγοντα. Αντίθετα, απέδωσε το φαινόμενο σε γενετικούς παράγοντες και στην ενδογαμία εντός των κλειστών κοινωνιών των ορεινών χωριών.

Τον Οκτώβριο στο Ηράκλειο η συζήτηση για τη σχέση της γενετικής με τις ψυχικές και νευρολογικές ασθένειες

Στο πλαίσιο αυτό, ανακοίνωσε την επίσκεψη του διακεκριμένου Ομότιμου Καθηγητή Γενετικής του Πανεπιστημίου της Γενεύης, Στυλιανού Αντωναράκη, στις 2 Οκτωβρίου στο Ηράκλειο, ο οποίος θα μιλήσει στο Εμπορικό Επιμελητήριο για τη σχέση της γενετικής με τις ψυχικές και νευρολογικές ασθένειες.

Παράλληλα, ο κ. Βγόντζας συνέδεσε την έλλειψη αντιληπτικής ικανότητας του κινδύνου με ορισμένες επικίνδυνες συμπεριφορές, όπως η αλόγιστη και υπερβολική ταχύτητα στους δρόμους της Κρήτης (150-180 χλμ/ώρα). Υποστήριξε ότι σε τέτοιες περιπτώσεις η Αστυνομία θα έπρεπε, πέρα από τα πρόστιμα, να επιβάλλει υποχρεωτική ψυχιατρική εξέταση, καθώς η ακραία επιθετικότητα ή η προκλητική συμπεριφορά στα καφενεία συχνά επικαλύπτουν υποκείμενη ψυχοπαθολογία.

Κλείνοντας, ο καθηγητής απηύθυνε έκκληση στις οικογένειες και τους φίλους να μην αγνοούν τα προειδοποιητικά σημάδια. Φράσεις όπως «τι τη θέλω αυτή τη ζωή», «μακάρι να με πάρει ο Θεός» ή συγκεκριμένες αναφορές σε αυτοκτονία δεν πρέπει ποτέ να εκλαμβάνονται ως γκρίνια, εκνευρισμός ή χειριστική συμπεριφορά. Επίσης, ανησυχητικές ενδείξεις αποτελούν η αλλαγή στη συμπεριφορά, η κοινωνική απομόνωση, η απώλεια ενδιαφέροντος για δραστηριότητες και οι διαταραχές ύπνου. Σε κάθε τέτοια περίπτωση, η οικογένεια οφείλει να ξεπερνά το δισταγμό και το στίγμα, αναζητώντας άμεσα εξειδικευμένη επιστημονική βοήθεια.