Τι θα συνέβαινε αν οι Αμερικανοί κατέβαζαν τον διακόπτη: Το εφιαλτικό σενάριο της απόλυτης παράλυσης

Η Ευρώπη αναζητά δρόμους τεχνολογικής αυτονομίας απέναντι στον ορατό κίνδυνο ενός ψηφιακού μπλακ άουτ

Έχετε μόλις ξυπνήσει και παίρνετε στα χέρια σας το κινητό σας τηλέφωνο. Κάτι όμως δεν πάει καλά. Το email σας δεν λειτουργεί. Google News και YouTube είναι απροσπέλαστα. Facebook, Instagram και WhatsApp επίσης. Δεν μπορείτε να μπείτε στο ChatGPT. Οι χάρτες που χρησιμοποιείτε για να βρείτε τον δρόμο σας δεν φορτώνουν. Πολλές από τις εφαρμογές του κινητού σας είτε δεν ανοίγουν είτε έχουν χάσει βασικές λειτουργίες τους. Ξαφνικά, το smartphone σας δεν είναι πια καθόλου «έξυπνο». Ανοίγοντας τον υπολογιστή σας, συνειδητοποιείτε ότι τα πράγματα είναι ακόμα χειρότερα. Υπηρεσίες παραγωγικότητας, αποθήκευση αρχείων, τηλεδιασκέψεις, κοινόχρηστα έγγραφα και εταιρικές εφαρμογές, τίποτα από αυτά δεν είναι διαθέσιμο.

Σύντομα αντιλαμβάνεστε ότι το πρόβλημα δεν βρίσκεται μόνο στις συσκευές σας. Πολλές από τις υπηρεσίες που θεωρούσατε ελληνικές ή ευρωπαϊκές εξαρτώνται από αμερικανική τεχνολογία. Διακομιστές, βάσεις δεδομένων, συστήματα ταυτοποίησης, εφαρμογές και εταιρικές υποδομές φιλοξενούνται στο cloud, εδώ που τρεις αμερικανικοί κολοσσοί ελέγχουν περίπου το 70% της ευρωπαϊκής αγοράς. Καθώς περνούν οι ώρες, το πρόβλημα αρχίζει να γενικεύεται. Το ότι δεν μπορείτε να κάνετε μια ανάρτηση στο Instagram ή να διαβάσετε τις ειδήσεις στην ονλάιν εφημερίδα σας είναι το λιγότερο. Πολύ γρήγορα η ψηφιακή παράλυση περνά από τις οθόνες σας στην οικονομία και στις βασικές υποδομές: επιχειρήσεις αδυνατούν να λειτουργήσουν, τραπεζικές και άλλες πληρωμές διακόπτονται, ενώ προβλήματα αντιμετωπίζουν τηλεπικοινωνίες, δημόσιες υπηρεσίες και οργανισμοί κοινής ωφέλειας. Ζείτε ένα κανονικό πληροφοριακό μπλακ άουτ.

Είμαστε απολύτως εξαρτημένοι από την αμερικανική τεχνολογία

Το υποθετικό σενάριο είναι απλό: έχει ξημερώσει στην Ευρώπη μια πρωτόγνωρη μέρα και η πρόσβαση σε αμερικανικές τεχνολογίες έχει διακοπεί. Τί εξακολουθεί να δουλεύει στην Ελλάδα; «Με μία λέξη: “τίποτα”. Με δύο λέξεις: “το φιλότιμο”», απαντά ο καθηγητής στο Τμήμα Διοικητικής Επιστήμης και Τεχνολογίας του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών Διομήδης Σπινέλλης. «Σταματώ την ειρωνεία και εξηγώ εκτενέστερα. Συνεχίζει να λειτουργεί κανονικά ό,τι δεν βασίζεται σε ψηφιακή τεχνολογία και ό,τι δεν είναι συνδεδεμένο στο διαδίκτυο. Συναλλαγές με μετρητά, ραδιόφωνα, παλιά αυτοκίνητα, ψυγεία, κλιματιστικά και ηλεκτρικές κουζίνες. Αν ζητηθεί από τις αμερικανικές εταιρείες να απενεργοποιήσουν τις συσκευές και τις υπηρεσίες τους, θα σταματήσει να δουλεύει το διαδίκτυο, τα συστήματα πληρωμών Mastercard και Visa, όλα τα κινητά τηλέφωνα Android και Apple και οι περισσότεροι υπολογιστές. Τράπεζες, άλλες εταιρείες και οργανισμοί κοινής ωφέλειας που χρησιμοποιούν τις υπολογιστικές υποδομές των εταιρειών Amazon, Microsoft και Google δεν θα μπορούν να εξυπηρετούν τους πελάτες τους».

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΗ

10 κρητικές λέξεις που ακούγονται ακόμα στα χωριά

Ο Σπινέλλης θεωρεί αυτό το σενάριο απίθανο «γιατί θα οδηγούσε σε ανθρωπιστική καταστροφή, και γιατί θα καταρράκωνε διεθνώς την εμπιστοσύνη στις αμερικανικές εταιρείες». «Σε ένα πιο ήπιο σενάριο», σημειώνει, «όποιος εξοπλισμός βασίζεται σε αμερικανική τεχνολογία (αεροπλάνα, υπολογιστές, κινητά τηλέφωνα, αυτοκίνητα, οπλικά συστήματα) σταματά να υποστηρίζεται από τους κατασκευαστές του. Συνεπώς, σε διάστημα μηνών αρχίζει να παρουσιάζει δυσλειτουργίες από έλλειψη ανταλλακτικών ή από κυβερνοεπιθέσεις σε ευάλωτο (λόγω έλλειψης ενημερώσεων) λογισμικό».

Ο Μάρκος Βερέμης, Πρόεδρος της Επιτροπής Καινοτομίας του ΣΕΒ και Εταίρος της BigPi Venture Capital, δεν φοβάται ότι κάποια στιγμή οι Αμερικανοί μπορεί να «κατεβάσουν τον διακόπτη». «Πρέπει να το έχουμε στο μυαλό μας, αλλά δεν πρέπει να υπερβάλλουμε» τονίζει στο Kathimerini.gr. «Ναι, ένα F-35 πράγματι δεν μπορεί να λειτουργήσει χωρίς αμερικανικό λογισμικό. Υπάρχει όμως διαφορά ανάμεσα στον έλεγχο που μπορεί να ασκήσει η αμερικανική κυβέρνηση στη Lockheed Martin και στον έλεγχο που μπορεί να ασκήσει σε εταιρείες όπως η Google ή η Microsoft. Δεν δίνω μεγάλες πιθανότητες στο σενάριο όπου αύριο ο Τραμπ θα δώσει μια εντολή στη Microsoft ή στην Google να διακόψουν τις υπηρεσίες τους προς ευρωπαϊκές επιχειρήσεις. Στην άμυνα θεωρώ ότι η εξάρτηση είναι πολύ πιο σοβαρό ζήτημα. Στις περισσότερες επιχειρηματικές δραστηριότητες, όμως, ο κίνδυνος είναι μικρότερος απ’ όσο μπορεί να νομίζουμε».

Δεν θεωρώ πλέον ρεαλιστικό να εμφανιστεί ένα κυρίαρχο ευρωπαϊκό μοντέλο αντίστοιχο της OpenAI ή της Anthropic

«Είμαστε απολύτως εξαρτημένοι από την αμερικανική τεχνολογία» λέει η Κριστίνα Καφάρα, οικονομολόγος, ειδικός σε θέματα ανταγωνισμού, ιδρύτρια και πρόεδρος του ιδρύματος EuroStack, μιας πρωτοβουλίας που προωθεί την ανάπτυξη ευρωπαϊκών ψηφιακών υποδομών. «Για μια ολόκληρη γενιά, η Eυρώπη επικεντρώθηκε στη ρύθμιση της συμπεριφοράς των τεχνολογικών κολοσσών, πιστεύοντας ότι μπορούσαμε να τους εκπολιτίσουμε. Δεν συνειδητοποιήσαμε ότι, ενώ προσπαθούσαμε να τους μάθουμε καλούς τρόπους, εκείνοι άπλωναν σε ολόκληρη την Ευρώπη τα στρώματα των υποδομών από τα οποία εξαρτόμαστε σήμερα πλήρως για την ψηφιακή μας ζωή: hardware, κέντρα δεδομένων, λογισμικό, επεξεργασία δεδομένων, αρχιτεκτονικές, δικαιώματα πρόσβασης – σε τίποτε από όλα αυτά δεν έχουμε τον έλεγχο και, αν λαμβανόταν ποτέ μια απόφαση να περιοριστεί η πρόσβασή μας σε υπηρεσίες, θα ήμασταν πολύ ευάλωτοι».

Η εξάρτηση αυτή δεν προέκυψε μέσα σε μια μέρα. Για τον Βερέμη, είναι το αποτέλεσμα μιας δεκαπενταετίας ευρωπαϊκής υποεπένδυσης. «Την ίδια περίοδο που, μετά τη Lehman, οι Αμερικανοί ακολούθησαν μια πολύ επιθετική πολιτική επενδύσεων στην τεχνολογία, εμείς πήγαμε προς τη λιτότητα και τις λιγότερες επενδύσεις. Αυτό μας στέρησε τη δυνατότητα να δημιουργήσουμε μεγάλες ευρωπαϊκές εταιρείες τεχνολογίας, ενώ αρκετές από όσες δημιουργήθηκαν πουλήθηκαν πολύ νωρίς σε αμερικανικές εταιρείες. Σε ορισμένα πράγματα έχουμε χάσει το τρένο, αλλά σε άλλα όχι. Κατά τη γνώμη μου, έχουμε χάσει το τρένο στα foundation models (τα μεγάλα βασικά μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης όπως το GPT). Δεν θεωρώ πλέον ρεαλιστικό να εμφανιστεί ένα κυρίαρχο ευρωπαϊκό μοντέλο αντίστοιχο της OpenAI ή της Anthropic».

Το επείγον για την Καφάρα είναι να δημιουργήσουμε τις δικές μας υποδομές. «Το EuroStack είναι πάνω απ’ όλα ένα οικονομικό ζήτημα», σημειώνει. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η Ευρώπη πρέπει να επιδιώξει κάτι ανεδαφικό. «Δεν μιλάμε για “αντικατάσταση” των αμερικανικών κολοσσών του cloud» συνεχίζει, «”κυριαρχία” δεν σημαίνει προστατευτισμός ή αυτάρκεια ή αποκλεισμός, αλλά απλώς αύξηση του μεριδίου των ευρωπαϊκών λύσεων που χρησιμοποιούμε, δίνοντας έτσι στους Ευρωπαίους επιχειρηματίες, δημιουργούς και χρηματοδότες μεγαλύτερο μερίδιο από την πίτα και καλύτερες προοπτικές. Η Ευρώπη είναι υπερδύναμη· πρέπει να αρχίσουμε να συμπεριφερόμαστε σαν τέτοια».

«Αυτό που συμβαίνει σήμερα με την τεχνητή νοημοσύνη μοιάζει με την εποχή της δημιουργίας του διαδικτύου» σημειώνει ο Βερέμης, «αυτό το κουπί, καλώς ή κακώς, το τραβάνε αυτή τη στιγμή οι Αμερικανοί. Επενδύουν εκατοντάδες δισεκατομμύρια τον χρόνο σε κέντρα δεδομένων, σε υπολογιστική ισχύ και σε υποδομές για την τεχνητή νοημοσύνη. Η Ευρώπη δεν συμμετέχει σε αυτή την κούρσα στον ίδιο βαθμό. Αυτό όμως μπορεί να αποτελέσει και ευκαιρία: αντί να προσπαθήσουμε να τους ακολουθήσουμε εκεί όπου έχουν ήδη αποκτήσει τεράστιο προβάδισμα, μπορούμε να παίξουμε εκεί όπου δεν έχουν κυριαρχήσει ακόμη. Γι’ αυτό πιστεύω ότι πρέπει να διαλέξουμε τις μάχες μας. Δεν έχουμε τους πόρους για να ανταγωνιστούμε σε όλους τους τομείς».

Μία τέτοια μάχη, σύμφωνα με τον Βερέμη, είναι το physical AI και η ρομποτική. Εκεί η Ευρώπη διαθέτει ακόμη σημαντικά πλεονεκτήματα: ισχυρή βιομηχανική βάση, καλά πανεπιστήμια και πραγματική ζήτηση για αυτοματοποίηση. Καθώς οι Αμερικανοί δεν έχουν ακόμη κυριαρχήσει σ’ αυτά τα πεδία, ο Βερέμης θεωρεί ότι από τη ρομποτική και τα drones μέχρι την αμυντική βιομηχανία υπάρχουν «μάχες που μπορούν να κερδηθούν».

Στις Βρυξέλλες το πρόβλημα έχει πλέον αναγνωριστεί. Τον Ιούνιο η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ανακοίνωσε το Πακέτο Τεχνολογικής Κυριαρχίας (EU Tech Sovereignty Package), το οποίο περιέχει δράσεις για την τεχνητή νοημοσύνη, το cloud, τους ημιαγωγούς, το open source και την ενέργεια. Είναι αρκετές; Η Καφάρα είναι κατηγορηματική: «τίποτα από όσα κάνει η Επιτροπή δεν ανταποκρίνεται στο μέγεθος των προκλήσεων που αντιμετωπίζουμε. Η Επιτροπή κάνει πάντα πολύ λίγα και πολύ αργά. Είναι ένας αποτυχημένος θεσμός. Επικεντρώνεται στη ρύθμιση αντί στη δημιουργία, επειδή δεν ξέρει πώς να δημιουργεί. Μιλάμε για γραφειοκράτες και δικηγόρους. Αλλά πάνω απ’ όλα φταίμε εμείς οι Ευρωπαίοι, που έχουμε καταντήσει να αντιμετωπίζουμε την Επιτροπή σαν τη μαμά μας που “πρέπει να κάνει κάτι”. Πού είναι ο ιδιωτικός τομέας; Πού είναι τα ιδιωτικά κεφάλαια; Είναι δική μας ευθύνη. Η ελπίδα μου είναι ότι ο ιδιωτικός τομέας θα αρχίσει να αντιλαμβάνεται την πρόκληση. Ελπίζω ότι οι επιχειρήσεις μας και οι θεσμικοί επενδυτές θα κάνουν περισσότερα από όσα χρειάζονται. Διαφορετικά, δεν πρόκειται να βγούμε από αυτή την κατάσταση».

Στο σημείο αυτό Καφάρα και Βερέμης συγκλίνουν: η απάντηση δεν μπορεί να έρθει μόνο από τις Βρυξέλλες. «Για να ανταπεξέλθουμε πρέπει να αλλάξουμε τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί το ευρωπαϊκό οικοσύστημα», λέει ο Βερέμης. «Η Ευρώπη εξακολουθεί να έχει εξαιρετικά πανεπιστήμια και να παράγει πολύ σημαντική τεχνογνωσία. Το πρόβλημα είναι ότι δεν καταφέρνουμε να μετατρέψουμε αρκετά γρήγορα αυτή τη γνώση σε προϊόντα και εταιρείες. Πρέπει να κάνουμε πολύ ευκολότερο το να δημιουργήσει κάποιος μια εταιρεία και να αξιοποιήσει εμπορικά την τεχνολογία που παράγεται στα πανεπιστήμιά μας. Χρειαζόμαστε επίσης πολύ μεγαλύτερη μόχλευση ιδιωτικών κεφαλαίων. Ένα επιτυχημένο παράδειγμα είναι η “πρωτοβουλία Τιμπί” στη Γαλλία, όπου η δημόσια παρέμβαση χρησιμοποιήθηκε για να κινητοποιήσει πολύ περισσότερα κεφάλαια από τράπεζες και θεσμικούς επενδυτές. Κάτι ανάλογο χρειαζόμαστε σε πανευρωπαϊκό επίπεδο».

Επιστρέφοντας στο αρχικό υποθετικό σενάριο, υπάρχει ένας δρόμος στον οποίο συγκλίνουν Σπινέλλης και Βερέμης: το λογισμικό ανοιχτού κώδικα. Ο Σπινέλλης επισημαίνει ότι «υπολογιστές που βασίζονται σε (ευρωπαϊκές κυρίως) διανομές λογισμικού ανοιχτού κώδικα, όπως Linux, LibreOffice, Firefox και Nextcloud, θα συνεχίζουν να δουλεύουν χωρίς πρόβλημα. Πάντως, ακόμη και οι οργανισμοί που συντονίζουν αυτές τις προσπάθειες θα πρέπει, με αφορμή ένα τέτοιο γεγονός, να απογαλακτιστούν πλήρως από τις αμερικανικές τεχνολογίες».

Ο Βερέμης πηγαίνει ένα βήμα παραπέρα και βλέπει για την Ευρώπη «πεδίο δόξης λαμπρό» στο open source. «Δεν χρειάζεται να σταματήσουμε να χρησιμοποιούμε την OpenAI, τη Google ή την Anthropic. Είναι όμως σημαντικό οι ευρωπαϊκές επιχειρήσεις να αποκτήσουν μεγαλύτερη ιδιοκτησία και έλεγχο πάνω στα δεδομένα και στα μοντέλα τους. Πιστεύω πραγματικά ότι η Ευρώπη θα έπρεπε να γίνει ένα από τα επίκεντρα του open source στα μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης. Το να εκπαιδεύεις ένα μοντέλο είναι σαν να μεγαλώνεις ένα παιδί. Αν θέλεις αυτό το παιδί να μοιράζεται τις δικές σου αξίες και όχι τις αξίες κάποιου άλλου γονιού, καλό είναι να το μεγαλώσεις εσύ ο ίδιος».