Γιατί τα ξωκλήσια της Κρήτης βρίσκονται στα πιο απίθανα σημεία

Η ιστορία πίσω από τα μικρά εκκλησάκια που συναντάμε μακριά από τα χωριά

Όποιος έχει ταξιδέψει στην ενδοχώρα της Κρήτης το έχει πιθανότατα αναρωτηθεί.

Ένα μικρό εκκλησάκι μπορεί να εμφανιστεί στην κορυφή ενός βουνού, μέσα σε ένα φαράγγι, σε μια σπηλιά ή σε μια απόκρημνη πλαγιά όπου ακόμη και σήμερα η πρόσβαση απαιτεί περπάτημα.

Γιατί όμως χτίστηκαν ξωκλήσια σε σημεία τόσο μακριά από τα χωριά;

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΗ

Η ελληνική λέξη που ταξίδεψε σε δεκάδες γλώσσες και χρησιμοποιείται μέχρι σήμερα

Η απάντηση δεν είναι μία.

Πίσω από τη θέση πολλών μικρών ναών της Κρήτης κρύβονται αιώνες θρησκευτικής παράδοσης, ασκητισμού, τοπικών ιστοριών και μιας ιδιαίτερης σχέσης των κατοίκων με το άγριο τοπίο του νησιού.

Οι σπηλιές έγιναν τόποι λατρείας

Η σχέση των Κρητικών με τις σπηλιές ως ιερούς χώρους είναι πολύ παλαιότερη από τον Χριστιανισμό.

Ήδη από τη μινωική εποχή, σπήλαια και κορυφές χρησιμοποιούνταν ως τόποι λατρείας.

Στους αιώνες που ακολούθησαν, αρκετές σπηλιές συνδέθηκαν με τη χριστιανική παράδοση, φιλοξένησαν ασκητές και σε ορισμένες περιπτώσεις μετατράπηκαν σε μικρούς ναούς.

Σύμφωνα με στοιχεία της Περιφέρειας Κρήτης, η θρησκευτική παράδοση των σπηλαίων στο νησί έχει βαθιές ιστορικές ρίζες, ενώ κατά τους βυζαντινούς χρόνους σπήλαια που συνδέθηκαν με Αγίους εξελίχθηκαν σε χώρους ασκητικής ζωής.

Μακριά από τα χωριά για έναν συγκεκριμένο λόγο

Η απομόνωση δεν αποτελούσε πάντα εμπόδιο.

Για τους ασκητές ήταν συχνά το ζητούμενο.

Τα βουνά, οι χαράδρες και τα σπήλαια της Κρήτης πρόσφεραν σημεία μακριά από κατοικημένες περιοχές, όπου μπορούσαν να ζήσουν απομονωμένοι και να αφοσιωθούν στη θρησκευτική ζωή.

Ιδιαίτερα στα Αστερούσια, η παράδοση του ασκητισμού είναι έντονη.

Στο Αγιοφάραγγο, για παράδειγμα, η παράδοση αναφέρει ότι ζούσαν επί αιώνες ασκητές στις σπηλιές της περιοχής, ενώ το απόκρημνο τοπίο της νότιας Κρήτης φιλοξενεί μέχρι σήμερα σπηλαιώδεις ναούς και χώρους με έντονο θρησκευτικό χαρακτήρα.

Όταν ένα σημείο αποκτούσε τη δική του ιστορία

Σε άλλες περιπτώσεις, η δημιουργία ενός ξωκλησιού συνδέθηκε με μια τοπική παράδοση.

Ιστορίες για εικόνες που βρέθηκαν σε απομονωμένα σημεία, για πηγές νερού ή για γεγονότα που οι κάτοικοι θεώρησαν θαυματουργά έχουν διασωθεί σε πολλές περιοχές της Κρήτης.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η Παναγία στη Βήθανο, κοντά στον Κρότο στα Αστερούσια.

Το μικρό εκκλησάκι βρίσκεται μέσα σε σπήλαιο και, σύμφωνα με την τοπική παράδοση, η εικόνα της Παναγίας είχε βρεθεί στο συγκεκριμένο σημείο.

Όπως αναφέρεται στην καταγραφή του Original Crete, οι κάτοικοι συνέδεσαν το σπήλαιο με την εικόνα και εκεί δημιουργήθηκε ο μικρός χώρος λατρείας.

Η συνέχεια των «ιερών» τόπων

Υπάρχει όμως και μία ακόμη ενδιαφέρουσα διάσταση.

Σε ορισμένες περιοχές της Κρήτης, νεότεροι χριστιανικοί χώροι λατρείας βρίσκονται κοντά σε σημεία που είχαν θρησκευτική σημασία ήδη από την αρχαιότητα.

Στα Αστερούσια, για παράδειγμα, καταγράφονται μινωικά ιερά κορυφής και σπήλαια λατρείας, ενώ στην ίδια ευρύτερη περιοχή υπάρχουν μεταγενέστεροι χριστιανικοί τόποι λατρείας.

Η επίσημη ιστοσελίδα για την περιοχή των Αστερουσίων επισημαίνει ότι πάνω ή κοντά σε παλαιότερους τόπους λατρείας συναντώνται χριστιανικά μνημεία, διατηρώντας με διαφορετικό τρόπο την ιδιαίτερη σχέση των ανθρώπων με το συγκεκριμένο τοπίο.

Δεν σημαίνει ότι κάθε ξωκλήσι χτίστηκε πάνω σε αρχαίο ιερό.

Δείχνει όμως ότι ορισμένα σημεία της κρητικής φύσης διατήρησαν για αιώνες έναν ιδιαίτερο συμβολικό χαρακτήρα.

Σπηλιές που έγιναν καταφύγια

Η γεωγραφία της Κρήτης έπαιξε σημαντικό ρόλο και στις δύσκολες περιόδους της ιστορίας της.

Σπήλαια και απομονωμένες περιοχές χρησιμοποιήθηκαν επανειλημμένα ως καταφύγια.

Ορισμένα από αυτά τα σημεία συνδέθηκαν αργότερα ακόμη περισσότερο με τη θρησκευτική μνήμη.

Χαρακτηριστική περίπτωση είναι το σπήλαιο της Μιλάτου στο Λασίθι, όπου κατέφυγαν κάτοικοι κατά την περίοδο της Οθωμανικής κυριαρχίας και όπου σήμερα υπάρχει μικρός ναός αφιερωμένος στον Άγιο Θωμά.

Έτσι, σε ορισμένες περιπτώσεις, ένα απομονωμένο σημείο δεν είναι απλώς χώρος προσευχής αλλά και τόπος ιστορικής μνήμης.

Γιατί τόσα είναι χτισμένα σε κορυφές;

Οι κορυφές και τα υψώματα έχουν επίσης ισχυρή παρουσία στη θρησκευτική ιστορία της Κρήτης.

Από τα μινωικά ιερά κορυφής μέχρι τα νεότερα ξωκλήσια, τα ψηλά σημεία του νησιού συνδέθηκαν επανειλημμένα με τόπους λατρείας.

Η απομόνωση, η θέα, αλλά και η αίσθηση ότι ο άνθρωπος απομακρύνεται από την καθημερινότητα έκαναν τέτοιες τοποθεσίες ιδιαίτερα κατάλληλες για μικρούς χώρους προσευχής.

Σε πολλές περιπτώσεις μάλιστα, το ξωκλήσι έγινε σημείο αναφοράς για μια ολόκληρη περιοχή, ακόμη κι αν άνοιγε ουσιαστικά μόνο την ημέρα της γιορτής του Αγίου.

Ένα διαφορετικό κομμάτι της Κρήτης

Σήμερα πολλά από αυτά τα μικρά ξωκλήσια παραμένουν απομονωμένα.

Για να φτάσει κάποιος σε ορισμένα χρειάζεται να περάσει χωματόδρομους, μονοπάτια ή φαράγγια.

Κι όμως, αρκετά συνεχίζουν να λειτουργούν έστω μία φορά τον χρόνο, όταν κάτοικοι επιστρέφουν για το πανηγύρι ή τη λειτουργία.

Αυτός είναι και ο λόγος που ένα μικρό εκκλησάκι στη μέση του πουθενά μπορεί να κρύβει πολύ μεγαλύτερη ιστορία από όση δείχνει.

Γιατί στην Κρήτη το ξωκλήσι δεν δημιουργήθηκε πάντοτε εκεί όπου ήταν εύκολο να φτάσει κάποιος.

Πολλές φορές δημιουργήθηκε ακριβώς εκεί όπου υπήρχε ένας λόγος να πάει.