Κατάθλιψη: Πάνω από 10.000 συνδυασμοί συμπτωμάτων – 300 εκατ. άνθρωποι ζουν με τη διαταραχή

Η καθηγήτρια Κλινικής Ψυχολογίας Ειρήνη Καρυωτάκη μιλά στο CretaOne 102,3 για τη δυσκολία πρόσβασης στην ψυχοθεραπεία, τους εφήβους, τις εξατομικευμένες θεραπείες και τον ρόλο της τεχνητής νοημοσύνης

«Η κατάθλιψη είναι κάτι διαφορετικό από μια παροδική θλίψη», ανέφερε η Κρητικιά επιστήμονας Ειρήνη Καρυωτάκη, καθηγήτρια Κλινικής Ψυχολογίας με έδρα στην Ψυχοπαθολογία και τις Εξατομικευμένες Παρεμβάσεις στο Πανεπιστήμιο του Άμστερνταμ, μιλώντας για μια διαταραχή που εξακολουθεί να αποτελεί μία από τις σημαντικότερες προκλήσεις για την ψυχική υγεία παγκοσμίως.

Η κατάθλιψη δεν έχει ένα και μοναδικό πρόσωπο. Δεν εκδηλώνεται με τον ίδιο τρόπο σε όλους, ούτε απαραίτητα με τα ίδια συμπτώματα. Όπως εξήγησε η κ. Καρυωτάκη μιλώντας στο CretaOne 102,3, αυτή η διαφορετικότητα κάνει ακόμη πιο σημαντική την εξατομίκευση της θεραπείας.

Περισσότεροι από 10.000 διαφορετικοί συνδυασμοί συμπτωμάτων

Η μείζων καταθλιπτική διαταραχή χαρακτηρίζεται από μεγάλη ετερογένεια. Όπως ανέφερε η κ. Καρυωτάκη, έχουν καταγραφεί περισσότεροι από 10.000 διαφορετικοί συνδυασμοί συμπτωμάτων που μπορούν να οδηγήσουν στην ίδια διάγνωση.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΗ

Ηράκλειο: Αίσιο τέλος για το παιδί που κατάπιε κάλτσα σε σχολικό λεωφορείο

Ένας άνθρωπος μπορεί, για παράδειγμα, να αντιμετωπίζει αϋπνία, ενώ ένας άλλος υπερυπνία. Σε κάποιον μπορεί να κυριαρχεί η έντονη απώλεια ενδιαφέροντος και ευχαρίστησης, ενώ σε έναν διαφορετικό ασθενή η εικόνα να είναι εντελώς διαφορετική.

Έτσι, δύο άνθρωποι με την ίδια διάγνωση μπορεί στην πράξη να βιώνουν αρκετά διαφορετικά συμπτώματα.

Το ερευνητικό ζητούμενο είναι να περάσει η αντιμετώπιση της κατάθλιψης από τη γενική θεραπευτική προσέγγιση σε παρεμβάσεις περισσότερο προσαρμοσμένες στις ανάγκες του κάθε ανθρώπου.

«Δεν ταιριάζει η ίδια ψυχοθεραπεία σε όλους»

Η έρευνα της Ειρήνης Καρυωτάκη, η οποία έχει εξασφαλίσει χρηματοδότηση ύψους 2 εκατ. ευρώ από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Έρευνας (ERC), κινείται προς αυτή την κατεύθυνση.

Στόχος είναι η ανάπτυξη εργαλείων που θα βοηθήσουν τους ειδικούς να εντοπίζουν ποια μορφή ψυχοθεραπείας και ποιες θεραπευτικές τεχνικές είναι πιθανότερο να ταιριάζουν σε έναν συγκεκριμένο ασθενή.

Η ψυχοθεραπεία δεν είναι μία ενιαία θεραπεία. Υπάρχουν διαφορετικές προσεγγίσεις, μεταξύ άλλων η γνωσιακή-συμπεριφορική και η ψυχοδυναμική ψυχοθεραπεία.

Η εξατομίκευση βασίζεται ακριβώς στο γεγονός ότι η ίδια θεραπευτική προσέγγιση δεν λειτουργεί απαραίτητα με τον ίδιο τρόπο σε όλους.

Για τον λόγο αυτό, η ερευνητική ομάδα θα αξιοποιήσει μεγάλο όγκο δεδομένων και σύγχρονες στατιστικές μεθόδους, αναζητώντας δείκτες που μπορούν να συνδέσουν συγκεκριμένα χαρακτηριστικά ενός ασθενούς με την καταλληλότερη θεραπευτική παρέμβαση.

Η «ιατρική ακριβείας» περνά στην ψυχική υγεία

Η προσέγγιση συνδέεται με την έννοια της ιατρικής ακριβείας (precision medicine), η οποία εφαρμόζεται ήδη σε άλλους τομείς της ιατρικής.

Η ίδια λογική επιχειρείται πλέον να μεταφερθεί και στην ψυχική υγεία: να μην αντιμετωπίζεται μόνο η διάγνωση, αλλά να λαμβάνεται υπόψη και το ιδιαίτερο προφίλ του κάθε ασθενούς.

Στην έρευνα θα εξεταστούν, μεταξύ άλλων, δεδομένα που αφορούν τη χρήση αντικαταθλιπτικών, ώστε να διερευνηθεί σε ποιους ανθρώπους και υπό ποιες συνθήκες μπορεί να είναι αποτελεσματικότερος ένας συγκεκριμένος συνδυασμός θεραπευτικών παρεμβάσεων.

Το ερευνητικό πρόγραμμα έχει ορίζοντα πέντε ετών, με την ομάδα στο Άμστερνταμ να έχει ήδη ξεκινήσει την ανάπτυξη των συγκεκριμένων εργαλείων.

Περισσότεροι από 300 εκατομμύρια άνθρωποι με κατάθλιψη

Περισσότεροι από 300 εκατομμύρια άνθρωποι παγκοσμίως ζουν με κατάθλιψη, σύμφωνα με τα στοιχεία του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας στα οποία αναφέρθηκε η κ. Καρυωτάκη.

Η πρόσβαση στη θεραπεία, ωστόσο, παραμένει δύσκολη για μεγάλο αριθμό ασθενών.

Το κόστος, η έλλειψη επαγγελματιών ψυχικής υγείας, οι λίστες αναμονής αλλά και η απροθυμία ορισμένων ανθρώπων να ζητήσουν βοήθεια αποτελούν βασικά εμπόδια.

Όπως ανέφερε η καθηγήτρια, ακόμη και σε ένα οργανωμένο σύστημα υγείας όπως αυτό της Ολλανδίας, ένας ασθενής μπορεί να χρειαστεί να περιμένει από έξι μήνες έως και έναν χρόνο για ψυχοθεραπεία στον δημόσιο τομέα.

Η έλλειψη ειδικών αποτελεί παγκόσμια πρόκληση

Η αναλογία των επαγγελματιών ψυχικής υγείας προς τον πληθυσμό διαφέρει σημαντικά από χώρα σε χώρα.

Η κ. Καρυωτάκη έφερε ως χαρακτηριστικό παράδειγμα την Ινδία, όπου, όπως ανέφερε, αντιστοιχεί περίπου ένας ψυχίατρος σε 300.000 ανθρώπους, επισημαίνοντας ότι η εικόνα είναι διαφορετική στην Ελλάδα.

Οι ανάγκες για υπηρεσίες ψυχικής υγείας ξεπερνούν σε πολλές περιπτώσεις τη δυνατότητα των συστημάτων υγείας να τις καλύψουν.

Η ανάπτυξη νέων, επιστημονικά τεκμηριωμένων τρόπων παροχής θεραπείας αποκτά έτσι ιδιαίτερη σημασία, κυρίως για ανθρώπους που σήμερα δυσκολεύονται να φτάσουν σε έναν ειδικό.

«Η κατάθλιψη δεν είναι απλώς μια περίοδος θλίψης»

Η κατάθλιψη συχνά συγχέεται με τη θλίψη, τη στενοχώρια ή μια δύσκολη περίοδο στη ζωή ενός ανθρώπου. Πρόκειται, όμως, για διαφορετική κατάσταση, με συμπτώματα που μπορούν να επηρεάσουν ουσιαστικά την καθημερινότητα και τη λειτουργικότητα.

Η κ. Καρυωτάκη εξήγησε ότι η παρατεταμένη θλίψη ή η ανηδονία, δηλαδή η απώλεια της ικανότητας να αισθάνεται κανείς ευχαρίστηση, όταν επιμένουν για περισσότερο από δύο εβδομάδες και καταλαμβάνουν μεγάλο μέρος της ημέρας, αποτελούν ενδείξεις που χρειάζονται αξιολόγηση από ειδικό.

Η κατάθλιψη μπορεί επίσης να συνυπάρχει με άλλες ψυχικές διαταραχές, με το άγχος να αποτελεί μία από τις συχνότερες συνυπάρχουσες καταστάσεις.

Οι έφηβοι: Όταν η κατάθλιψη κρύβεται πίσω από τη νευρικότητα

Στους εφήβους, η κατάθλιψη μπορεί να μην αναγνωρίζεται εύκολα.

Η εφηβεία είναι περίοδος έντονων αλλαγών και η ευερεθιστότητα, η νευρικότητα ή οι αλλαγές στη συμπεριφορά συχνά αντιμετωπίζονται ως χαρακτηριστικά της ηλικίας.

Η κ. Καρυωτάκη εξήγησε ότι η καταθλιπτική διάθεση στους εφήβους μπορεί να εκδηλωθεί ακριβώς μέσα από αυτή την ευερεθιστότητα και τη νευρικότητα, γεγονός που δυσκολεύει τον έγκαιρο εντοπισμό της.

Αντίστοιχη δυσκολία μπορεί να υπάρχει και στους ηλικιωμένους, καθώς ορισμένα συμπτώματα είναι πιθανό να αποδίδονται λανθασμένα στη φυσιολογική διαδικασία της γήρανσης.

Η θεραπεία δεν είναι μόνο ένα χάπι

Η αντιμετώπιση της κατάθλιψης δεν περιορίζεται σε μία θεραπευτική επιλογή.

Η φαρμακευτική αγωγή, η ψυχοθεραπεία και ο συνδυασμός διαφορετικών παρεμβάσεων αποτελούν αντικείμενο εκτεταμένης έρευνας.

Η κ. Καρυωτάκη υπογράμμισε τη σημασία της εξατομίκευσης, καθώς το ζητούμενο είναι να εντοπιστεί τι λειτουργεί καλύτερα για τον συγκεκριμένο ασθενή.

Αναφέρθηκε επίσης στις ψηφιακές παρεμβάσεις ψυχοθεραπείας, μέσω των οποίων επιστημονικά τεκμηριωμένες τεχνικές μπορούν να μεταφερθούν σε εφαρμογές και διαδικτυακές πλατφόρμες.

Τέτοιες παρεμβάσεις εξετάζονται ως ένας τρόπος να περιοριστούν εμπόδια όπως το κόστος, οι μεγάλες αποστάσεις, οι λίστες αναμονής και το κοινωνικό στίγμα.

Τεχνητή νοημοσύνη: Νέα εργαλεία, αλλά όχι λύση για όλα

Η τεχνητή νοημοσύνη αποτελεί πλέον ένα ακόμη πεδίο έρευνας στην ψυχική υγεία.

Όπως ανέφερε η κ. Καρυωτάκη, πραγματοποιούνται μελέτες για τη χρήση chatbots σε προβλήματα όπως η κατάθλιψη και το άγχος.

Η έρευνα εξετάζει κατά πόσο τέτοια εργαλεία μπορούν να προσφέρουν υποστήριξη σε συγκεκριμένες περιπτώσεις, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι μπορούν να αντικαταστήσουν τον ειδικό.

Η ίδια έδωσε ιδιαίτερη έμφαση στα όρια της αυτοβοήθειας. Σε περιπτώσεις άμεσης αυτοκτονικότητας ή σοβαρής διαταραχής της αντίληψης της πραγματικότητας απαιτείται ανθρώπινη επαγγελματική παρέμβαση και παρακολούθηση.

Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να αποτελέσει ένα πρόσθετο εργαλείο, όχι υποκατάστατο της ψυχοθεραπείας και της επαφής με τον επαγγελματία ψυχικής υγείας.

«Το μεγάλο ερευνητικό στοίχημα των επόμενων ετών είναι να γίνει η θεραπεία πιο στοχευμένη, πιο εξατομικευμένη και πιο αποτελεσματική».